■f(ùsc.^ l^Jtfx Ministero della Pubblica Istruzione
Fot use va
àie Library
-UNDICI E CATALOGHI
vili.
I Codici Ashbiinihainìani
K. BIBLIOTECA MEDICEO-LAURENZIANA
DI FIRENZE
VoL. I, Fasc. ±.
R O M A
PKESSO I I>RIISrCII>A.LI ILIBKAI
1888.
La Commissione nominata dal E,. Groverno a fare il Catalogo dei Codici
Asliburnhamiani-Laurenziani volle rimettere interamente in me la cura
della compilazione definitiva e della pubblicazione di esso Catalogo. Ac-
cettando l'arduo incarico, e assumendo dinanzi al pubblico la piena respon-
sabilità dell'opera mia, sento il dovere di esprimere sinceri ringraziamenti
a tutti quei cortesi, che mi sono stati larghi di consigli e d'aiuti.
In questo Catalogo mantengo generalmente l' ordine che avevano i
codici nella Biblioteca Ashburnham, salvo particolari eccezioni, e quella
più generale di mettere per ora da parte i codici greci e gli orientali. A
ciascun codice ho assegnato un nuovo numero d' ordine, aggiungendo in
parentesi : 1.° il numero del Catalogo originale Ashburnham-Libri (AL) ;
2." il numero corrispondente del Catalogo ministeriale italiano (MI).
Pongo qui l'elenco delle principali abbreviature e dei segni conven-
zionali, di cui farò uso.
Il segno di separazione tra le parole, che si riferiscono, del principio e
della fine di un testo. In casi speciali adopero " Com. " e " Fin. ''
* denota che il testo è mutilo.
.... segno di strappo o mutilazione nel codice.
ec. indica che nel riferire un testo se n' è soppressa qualche parte inter-
media.
I j sostituzioni di luoghi lacunosi per guasto del codice.
( ) aggiunte di seconda mano nel codice.
( ) note e aggiunte critiche del compilatore.
corr. = corretto (correzione di seconda mano nel codice).
1. = leggi (correzione del compilatore).
I nomi degli autori si stampano in maiuscoletto ; i titoli originali
degli scritti, salvo casi eccezionali, in corsivo; i nomi degli scrittori, iu
carattere spazieggiato; le date certe degli anni iu carattere grasso.
Prof. Cesare Paoli.
— 81 — ASHB. 53
e. 128. Senza titolo. « Il fu un moine de Chartreuse | Qui la virge, la
dieu espeuse ».
e. 128'. D'unne ymage de nostre dame qui estoit coverte d'un sidoinne
tresq' au samedi. « A Bisance la cite noble | Qui dite est or Co-
stentinnoble ».
Terminano i Miracoli a e. 135' coi versi : « A cest vers ci
mon livre fin. | Dex vos maint touz a bone fin. | A la fin de
cest livre | Ou i ai pene iour maint ! Saluer vueil la dame | Ou
tonte douceur maint | A sa douceur depri | Doucement que tant
m'aint | Que bone fin me doint | Et que m'ame el ciel maint ».
III. Saluti e preghiere alla Vergine.
e. 135'. La saluteance nostre dame. « De par la mere deu cent mile
foiz salu I Touz cels et totes celes qui aiment son salu ».
e. 136. Ci commance l'Ave nostre dame. « Ave dame de gioire, ave
dame des angles | Ave qui coronee si es sor touz les archangles ».
e. 137 '. Ci commance Grada piena. « Ave a qui li angle dist * piena
gracia " | (D)ame, tant a de bien en toi et de grace a ».
e. 139. Ci commance Dominus tecum. « Ave a cui li angles dist " do-
minus tecum ' | he concist moz est douz et plaisanz he cou ».
e. 140'. Parafrasi del versetto Benedieta in mulierihus, senza rubrica
e senza distinzione dal precedente. « Ave a cui li angle dist
" benedieta tu " j Da [sic^ li biau ditier fais | Ce biau dit dieta tu ».
e. 142. Fructus centris tui. « Ave fructus ventris tui soit beneoit |
Se giere ausi bon moine com fu S. Beneoit ».
e. 143'. [C]? commance la chantepleure. « Demme (sic) resplendissant,
reine glorieuse | Porte de paradis, pucele precieuse ».
e. 145 — 145'. Ci commance la priere Theophilus. «Marie mere de
concorde | A Ihesucrist ton fil m'acorde |] ».
e. 145'. Ci comm.ancent les v. ioies nostre dame. « Dame de para-
dis, dame de tout le monde ] Pucele glorieuse, pucele pure et
monde ».
e. 146. « Pouz diex qui sanz fin ies et sans inicion | En ta grant
providence, en ta grant viansion H La mort perpetuel et la
dampnation | Ubi erit fletus et stridor dention ».
e. 146 — 146'. K Ja pour yver por noif ne por gela 1| Pour dieu traiez
vos en la qui n'aviez mie ».
Ampie interlinee per la notazione musicale.
e. 146' — 147. « Qui velt avoir bien savoreuse amie ». — « Por dieu
traiez. Querons le grain, laissons aler la paille ». — « Toutes
les eures que ie pens a lui en cuit je mielz valoir ». — « Douce
dame car m'amez ia ve pris [| qu'il vos face vivre toz in terra
viventium. Amen. Explicit ».
Laur. Ashb. — I. 6
AsHB. 53 — 82 —
Confrontando il presente cod. colla ediz. del Poquet {Les mi-
racles de la sainte Vierge, traduits et mia en vers par Gautier
DE CoiNCY ec, Paris, Parmentier, 1857) e con la tavola del cod.
Parig. 7207 (P. Paris, Les Mss. Frangois, vi, pp. 311 e segg.), se
ne ricava che il presente ms, si avvicina assai più al Parig. 1207,
che non all' ediz. del Poquet (nella quale, com'è noto, l'ordine
delle poesie è stato artificialmente rimutato), e contiene il secondo
e il terzo libro dei Miracoli press'a poco nell'ordine del cit. cod.
Parig. L'esame comparativo ci ha inoltre condotti a stabilire i
seguenti fatti.
I primi quadd. del cod. devono essere disposti in quest' ordine :
ce. 1 — 8; 33 — 36; 9 — 16; 37 ec; e si noti che del secondo
quaderno (ce. 33 — 36) si hanno solo quattro carte ; e le quattro
che vi mancano sono quelle numerate 115 — 118. Inoltre le
ce. 119 — 122 debbono essere trasportate innanzi alla e. 128 ;
la e, 123 (tolte di mezzo le ce. 115 — 118, 119 — 122) viene di
seguito immediatamente alla e. 114; e i tre quadd., che com-
prendono le ce. 17 — 32, debbono trasportarsi tra le ce. 128 e 129.
Ecco ora i principi e le fini di questi gruppi di carte mal
disposti : — e. 8', fio, : « Qui honist roi ne inpereor » ; e. 33, com. :
« Tant en vueil feire que poor ». — e, 34', fin.: « Mes eie ne
s'en velt movoir » ; e. 115, com.: « Le plus d'un ior par estovoir ».
— e. 118', fin. : « Destrempee ali lasa s'ame » ; e. 35, com. : « Li
sires fait prendre la dame ». — e. 36', fin.: « He lasse lasse
que dirai » ; e. 9, com. : « Tant tourment et tant d' ire ai x>. —
e. 16', fin.: « Q'il et sa mere m'ont donee | Ainz ert par grace
abandonee »; e. 37, com.: « A touz ceus qui en deu querront j Et
qui pour deu la requerront ». — e. 119, com. : « Quant voit a
faire li covient » ; e. 122', fin. : « Auques sovent en tele estuve » ;
e. 128, com. : « Il fu un moine de Chartreuse » (Poquet, col. 668,
vv. 884, 885). — e. 114', fin. : « Plus que ne puet langue re-
traire » ; e. 123, com. : « Tes mantiaus est par verite » (Poquet,
col. 614, vv. 377, 378). — e. 128', fin. : « fait li doux dex li tres
doux pere » ; e. 17, com. : « Pour ennorer sa douce mere ». —
e. 32, fin.: « Confession qant eie est pure »; e. 129, com.: « C'est
la fontainne qui espure ».
È inoltre da osservare che, non solamente nell'ordine dei ca-
pitoli, ma anche talvolta nella loro composizione intrinseca, è
differenza tra il cod. e la stampa del Poquet; vedansi, ad es.,
i capitoli, che nel cod. cominciano a ce. 107, 112, 123 ec., cia-
scuno dei quali è spartito nella stampa del Poquet in più ca-
pitoli. (Cfr. P., col. 605, 641; 649, 612; 631, 657 ec).
— 83 — AsHB. 53-54
Corrispondono completamente, o quasi, nel cod. e nella stampa,
i seguenti capitoli:
cod. ce.
, 51' — 57'
»
57' — 59
»
59 — 64'
»
64'— 65
v
65 — 66
V
66
V
66 — 68
V
68
1)
68 — 70
V
70 — 74
V
77 — 81
V
81 — 83'
»
83'
V
83' — 85
V
85 — 87
V
88 — 93
»
93—96'
»
96 — 102
«
102 — 107
ìi, col.
399 — 416
V
417 — 422
»
557 — 572
»
209 — 212
V
211 — 216
»
215 — 216
»
215 — 223
V
223 — 224
V
223 — 232
V
543 — 556
»
617—628
315 — 322
V
145 — 146
V
147 — 154
V
153 — 162
??
161 — 178
V
177 — 190
V
237 — 256
V
261 — 274
«
671 — 686
„ 128' — 17 — 20'
Sono nel Poquet, col. 737 — 753, 758 — 762 i Saluti e preghiere
notate sopra alle ce. 135', 136 — 142, 143', 145'; mentre vi mancano
le altre comprese nelle ce. 145 — 145', 146, 146 — 146', 146' —147.
Valgano queste indicazioni come saggio; mentre d'un più mi-
nuto riscontro lasciamo la cura ai filologi.
54 {im. — 58).
Chroniques de Fraiice et de Normandie. Histoire de Turpin.
Membrau., sec. XV, in. 0,190X0)140, di carte 80, di linee 28
e 29 per pag. : la e. 1 è coiTOsa e tnaccliiata con grave danno della
scrittura. Sopra una guardia membranacea in principio sono sci-itti
di mano del sec. XVI i titoli delle tre operette, che riproduciamo
tra parentesi a capo di ciascuna.
A pie dell'ultima pagina, della stessa mano clie ha scritto il
testo, o similissima. è questa nota : « Cest livre est a Jehan Hallin
orfevre ». Nella faccia interna della coperta anteriore è un cartel-
lino a stampa col nome « Adolphe Audenet ».
Legatura moderna in cartone con dorso di pelle verde.
I. {Cronìque de France depuys Pharamon 419 jusques a Philijpes le
secont dit Auguste 1224). « Si comme noustrouvons es anciens
ASHB. 54-55 — 84 —
livres en escript, Troye fu anciennement la plus noble cite du
monde || Puis recommenca la guerre devant Gisors entra les
rois, maiz en cel temps fu priuse la saincte cite de Jerusalem,
si se croisierent par concorde les deux roi et Ricart qui contes
cstoit de Poitiers et sur (sic) d'Aquitanie. Puis refu entre les
deux rois rompue la concorde, et guerroierent par devers le
Mans, et le conte Ricart de Poitiers se tenoit au roi de France
contre son pere, et vindrent au Mans sur lui; et il pour paour
s' enfui, et art la ville et destruit, et de cest maltallent se
sancmesla et mourut . 1224 . » (ce. 1 — 17').
(Questa data 1224 è erronea: la Cronica termina all'an. 1189
colla morte di Enrico II re d'Inghilterra).
II. ( Cronìque de Normandie depuys Gaston l'art 855 Jusques a Phi-
lipes 1114). « Par la division que li ancien sage homme firent
de toutes les terres savons que tonte la terre est enclose de la
grant mer que l' en apelle Occean [] Sire Loys alla a Londres,
puis allerent noireys asseoir Lincolle li evesque Vincestre et
li Mareschaulz et son filz. — Explicit etc. » (ce. 18 — 61).
(La data 1114, che è ripetuta anche nel testo e nel marg. della
-e. 59', dev'esser corretta 1214: la Cronica poi seguita con altre
notizie senza data fino al 1216).
UT. {L'histhoire de France par Turpim archeoesque de Rains 778 ju-
sques a Van 812). Ci commence l'isto ire de Torpw archeoesque
de Rains, qui misi en escript coni fautement Charles emperiere
de Romme et roy de France delivra la terre d'Espaigne des
mains as Sarrasins et comment missire saint Jaque apparut a
Charles en avision. « Quant messire dieu envoya sos apostres
preschier par le monde, saint Jaque vint en Gallice || Rollant
le vray martir de dieu leva ses i[eux] en haut et ses mains
jointes et dist plusors beli paroll et comme Tierri le tesmongna
devant le roy monseigneur* » (ce. 61' — 80').
(Cfr. Turpini Historia Karoli Magni et Rotholandi. Texte
revu et corrige par Ferd. Castets. Montpellier, 1880. La fine del
testo di questo cod. corrisponde alla fine del cap. xxiii, p. 49,
della cit. ediz. — Affatto diversa è la redazione che si contiene
nel cod. 52, n. II).
55 (127. — 59).
Esposizione della Bibbia. Altri opuscoli ecclesiastici.
Cartac, sec. XV, m. 0,217 X 0)160, di carte 160, delle quali le
ce. 130 — 132, 137 — 138, 146 sono bianche. Scrittura semigotica
usuale: i titoli dei capitoli sono scritti in rosso, e generalmente
— 85 — AsHB. 55
sottolineati di rosso i passi bib'ici. Le ce. 149 — 159, nelle quali
si contengono gli opuscoli iv e v, sono d'altra mano, bensì con-
temporanea, e frammento d'altro codice. Le ce. 1 e ItìO sono guardie,
e contengono vari estratti, della stessa epoca ; tra i quali notiamo
a e. 1', « Hationes cur dominica oratio tam sit brevis » ; a e. 160,
una formula « ad invenieiidum intervallum ».
È questo il primo della numerosa sarie dei codd. provenienti
dalla Biblioteca del marchese Paolino Gianfilippi di Verona, nella
quale si comprendeva una parte della celebre raccolta di Giulio
Saibante. La biblioteca Gianfilippi fu venduta a Parigi in parte
nell'aprile e maggio 1842, e in parte nel gennaio 1843 alla Sala
Silvestre: i maggiori acquisti del Libri furono fatti alla seconda
vendita (ved. Delisle, 3Iss. Libri Laur., pp. 16 — 17). Di regola, se-
gnaleremo questi codici colla semplice indicazione generale « Pro-
venienza Gianfilippi » ; aggiungendovi, quando potremo farlo con
qualche sicurezza, quelle pai-ticolari notizie, che valgano a deter-
minare meglio l'individualità di ciascun codice. — Questo cod ha
nel tergo le segnature 18 e 27; la seconda delle quali è del Ca-
talogo di vendita, di cui dà lo spoglio il Deb'sle a pp. 114 — 119:
segnaleremo d' ora innanzi i numeri superstiti di esso Catalogo
colla sigla (D).
Legatura antica in assi coperte di cuoio con impressioni a
secco in forma di rosoni e di gigli, e foderate internamente con due
pezzi di pergamena, uno dei quali contiene un frammento di lettera
esecutoria in causa ecclesiastica, e l'altro un frammento di trat-
tato grammaticale latino (sec. XV). Dorature nel tergo, col titolo:
EXPUCAT. SCRIPTUK. Fermaglio d'ottone.
I. Esposizione della Bibbia dalla Genesi ai Re. — Liber Genisis
(ce. 2 — 42). — Lih. Exodus (ce. 42 — 60'). — Lib. Leciticum
(ce. 60' — 70'). — Lib. Numeri (ce. 70' — 81'). — Z/6. Deute-
ronomii (ce. 81' — 88). — Expositio in lesu Nane, que (ì. qui)
nominatus est a patre Jesus Naue oel Yosue et Jilius Aaue vel
Num (ce. 88 — 92'). — Lib. ludicum, compresovi il libro di Ruth
(ce. 93 — 99'). — Lib. Regura (ce. 99'— 118'). — «Hic incipit
liber Genisis, et primo de sex diebus operum dei, quomodo in
ecclesia spiritualiter intelliguntur. In principio fecit deus celum
et terram. Principium Christus est, sicut in ewangelio iudeis
interrogantibus respondit |j Suntque universa raisteriis conser-
vata per dominum nostrum lesum Christum, cui est honor et
potestas, gloria et regnum cum patre et spirita sancto in se-
cula seculorum. Amen. — Explicit Expositio libri Regum »
(ce. 1 — 118 ).
II. Tractatus venerabilis Bede presbiteri in Thobia. « Liber sancti
patris Thobye et in superficie littere salubris pater (/. patet)
legentibus II desiderans Psalmista dicebat: "Credo videre bona
domini in terra viventium " etc. Amen » (ce. 119 — 128').
Segue la definizione dei quattro modi coi quali si espongono
le Sacre Scritture, cioè « historice, allegorice, anogoice, et tro-
poloice » (ce. 128' — 129).
ASHB. 55-56 — 86 —
III. Onorio d'Autun, Il primo libro De imagine mundi, con un'ap-
pendice.
1 . Liber Honorii de ymagine mundi. « Mundus dicìtur quasi un-
dique motus |] celum celorum, in quo habitat rex angeiorum »
(ce. 133 — 147'). — A e. 136' il testo è interrotto dopo le parole
« In hac et Nabuchei » (lib. I, cap. xvii) e ripiglia a e. 140' « ver-
gens in occidentem » (cap. xxxii: ved. Migne, clxxii, 126 — 130).
Altra interruzione tra la e. 145 e la 147, dalle parole «hoc est
forma spericum, natura » (cap. lxxxvii) a « tempestas. Anticanis.
luxta hunc Prochion » (cap. cxxvi: ved, Migne, ivi, 141 — 145).
Le carte intermedie tra le due interruzioni del testo sono bianche,,
e in margine si nota tutte e due le volte: « Hic est defectus ».
2. Explicit liber primus Honorh de ymagine mundi. Sequitur
auctor cantra emulos. « Rogo autem te lector || ad gloriam et
honorem perducat ». A questo prologo (per il quale ved. Migne,
ivi, 198) seguono citazioni da S. Agostino e da S. Girolamo,
relative a cose esposte nel libro precedente (ce. 147' — 148').
IV. Esposizione dell'^ue Maria, mancante del principio. «*bonis que
a te petimus pariter libera nos ab omnibus malis, ideoque hac
oratione simul virginis matris [] mortalibus exhibite divine mi-
seracionis etc. Amen. — Explicit Ave Maria magistri Lange-
STENY DE Hassia » (cc. 149 — 153').
V. Trattato delle condizioni personali che escludono dalla comunione
del Corpo di Cristo. « Qui indigne manducat, iudicium sibi man-
ducat, idest dampnacionem. 11 Cor, (Pauli, Ep. ad Corint. I,
XI, 29). Sicud in veteri testamento quatuor genera hominum
excludebantur ab esu agni typici, sic in novo testamento exclu-
duntur 4°' genera hominum ab esu agni veri qui est Christus ||
Non audent recipere corpus Christi, qui cum P. et F. et S. S.
vivit et regnat deus amen » (cc. 154 — 159').
56 (129. — 61).
Rituale romano.
Membran., sec. XV, m. 0,147 X 0,103, di carte 47 (numeraz. orig,
in cifre arabe scritte di rosso), delle quali le ultime quattro sono
Manche. Sono scritti di rosso i titoli e tutte le istruzioni del Ri-
tuale: le iniziali sono rosse e verdi.
Provenienza Gianfllippi.
Legatura moderna in pelle azzurra scura.
Comincia il cod. col rito Ad cathacumìaum faciendum secundum
consueiudinem romane ecclesie sioe curie; finisce coli' Orc^o ad
benedicendum aquam sollepniter in die Pentecostis in aliquìbut
I
— 87 — AsHB. 56-58
ecclesiis. — « Ad caihacuminum ec. Presbiter interroget quo
vocetur nomine; deinde tangat nares et aures eius cum sputo,
dicens ori suo : Effeta quod est adaperire nares et aures ||
Bene >^ dictio dei patris omnipotentis et filii i^ et spiritus >5<
sancti descendat super hanc creaturam salis et aque. i^. Amen.
Deo gratias. nf. Amen ».
57 (130. — 62).
Esposizione del Vangelo di S. Marco,
attribuita a 8. Girolamo.
Membran., sec. XV, m. 0,194 X 0,140, di carte 40. Scrittura
umanistica. In prima pagina dentro l' O iniziale, ornata di un fregio
a oro e colori, è dipinta una testina di S. Girolamo col cappello
cardinalizio.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. In basso della prima
pag. è uno stemma inquartato d' argento e- di rosso. Segnature :
nella coperta anteriore, 246 ; nella prima guardia, 45.
Legatura antica in assi coperte di cuoio con impressioni a secco.
(In un carticino incollato nell' interno della coperta anteriore: S. Hie-
RONiMO adscripti Commentarli in Ecangel. Marci ec. — Segue
una nota autogr. di Scipione Maffei).
« Omnis scriba doctus ec. (Matth. xiii, 52). Ego sum similis
paupercule vidue duo minuta in gazofilatio mittenti, discentibus
meis pauperculis ac si de paupere pera (sic) sperantibus ali-
menta Il Unde dominus viJentibus apostulis ascendit ad celos.
Terra multis piena miraculis ubi fidelium credulitas plus actibus
quam lectionibus eruditur. Qui crediderit salvabitur, qui non
crediderit condempnabitur. Signa autem qui crediderint ducen-
tesimo tricesimo lercio capitulo Marcus signa credentium cum
Matheo et Luca concordans enarrai. — Hunc libellum breviter
comprehensum qui imitando perscrutaverit, regna ei patebunt
eterna. Lege ergo et imitare assidue etc. ».
(Ctr. Migne, xxx, 6U9 — 668).
58 (131. — 63).
S. Girolamo, Epistole; e altri opuscoli.
Cartac, sec. XV, m. 0,302 X 0,215, di carte iij e 209. Nelle ce. i
e i j è l'indice: « Hec est rubrica infrascriptarum epistolarum sancti
Hierouimi »; la e. iij è bianca; sono scritte le ce. 1 — 205, a due
colonne; bianche le 206 — 209, l'ultima delle quali è frammentaria.
I quadd. sono normalmente di dieci carte, col richiamo nell'ultima.
La scrittura, minuscola semiangolosa, è tutta di una mano. La
AsiiB. 58 _ 88 —
lettera D iniziale del cod. è miniata e adorna di fregi, dentrovi
dipinta la testa di S. Girolamo con cappello cardinalizio.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 686 (rosso).
296. 74 (D). Nel dorso, note di mano di Scipione Maftei.
Legatura in cartone.
(Manteniamo ai singoli opuscoli la numerazione che hanno nel co-
dice; e, delle epistole, diamo le prime parole del testo).
I. Epistola Damasi pape ad Hieronimum super trlbus questionibus libri
Genesis. « Dormientem te et longo iam tempore » (e. 1).
II. Epistola HiERONiMi ad papam Damasum de septem oindictis Caym.
« Postquam epistolam tue sanctitatis » (ce. 1 — 2').
III. Item, H. responsio de iiij°'~ generationibus filiorum Israel (preceduta
da una breve Interrogatio). « Hoc vero problema » (ce. 2' — 3).
IV. Rescriptum II. (preceduto da.\V Interrojatio Damasi: « Cur Ysaac
vir iustus et deo carus non illi cui voluit deceptus errore be-
nedixit ».) «Bifferò paulisper typos » (ce. 3 — 4).
V. Epistola H. ad Damasum. « Origenis cum in celeris libris omnes
vicerit » (e. 4).
VI. Translatio sanati H. de tractatu Origenis in epitalamìcis. «. Quo-
modo didicimus per Moysem » (ce. 4 — 4').
VII. Oiìielia prima. « Osculetur me osculis oris sui. Quorum iste
sensus est» (ce. 4' — 7').
Vili. Explicit homelia prima. Incipit secunda ab eo loco in quo
scriptum, est " Nardus mea dedit odorem suum ", usque ad eum
locum in quo ait " Quia vox tua suanis". «Omnes anime mo-
tiones universitatis conditor deus creavit » (ce. 7' — 11').
IX. Epistola H. ad Tranquilianum, quomodo Origenem legere debeat.
« Maiora spiritus vincula esse quam corporum » (ce. 11' — 12).
X. H. ad Damasum de Osanna. « Cum super hoc sermone diversa
finxerunt » (ce. 12 — 13).
XI. H. ad papam Damasum de fide cui in Anthiochia comm.unieare
debeat. « Quoniam vectus oriens » (e. 13 — 13').
XII. Eiusdem ad papam Damasum, unde supra. « Inportuna in evan-
gelio mulier tandem meruit audiri » (ce. 13 — 14).
XIII. Item ad Damasum H. de Seraphim et ca.lculo. « Septuaginta.
Et missus est ad me unus de Seraphim || cum Silvanum in apo-
stolorum actis non legerimus » (ce. 14 — 15).
XIV. Item sancti H. de m.orte Ozie regis et Seraphim et calcalo in
Esaya propheta. « Et factum est in anno quo mortuus est rex
Ozias ec. Antequam de visione [| auribus tantum studeamus et
lingua » (ce. 15 — 18).
(I nn. XIII e XIV corrispondono all'ep. 18 dell'edizione bene-
dettina delle opere di S. Girolamo : bensì le parti sono trasposte ;
— 89 — AsHB. 58
cioè il n. XIV corrisponde ai §§ 1 — 16; il XHI ai §§ 17 — 21.
Cfr. Migne, xxii, 361 — 376).
XV. H. ad Damasum, de Jilio prodigo. « Beatitudinis tue interro-
gatio» (ce. 18—22').
XVI. Epistola AuGUSTiNi ad H. expostulantis et excusantis. « Audivi
pervenisse in manus tuas » (e. 23).
XVII. Epistola H. ad Augustinum ut cereius scribat hortantis. « In
ipso profectionis articulo » (ce. 23 — 23').
XVin. Rescriptum H. ad Augustinum. « Anno preterito per fratrem
nostrum Asterium ypodiaconum » (e. 23').
XIX. Epistola AuGUSTiNi ad Presidium, ut destinatas literas Hiero-
nimo saneto mittere non graoetur. « Sicut presens rogavi sin-
ceritatem tuam » (e. 23').
XX. Epistola AuGUSTiNi ad H, excusantis et calum,pniam propelantis.
« Cur itaque conor » (ce. 23 — 25').
XXI. Item H. ad Augustinum super missa arguentis. « Crebras ad
me epistolas dirrigis » (ce. 25' — 26);
XXII. AuGUSTiNUS ad H. prò Ixx^ interpretum sugillatione. « Num-
quam me tam facile quisquam cuilibet innotuit» (ce. 26 — 27).
XXIII. AuGUSTiNUS ad H. gratias prò missa epistola agens, et eum de
quodam capitalo epistole ad Galatas redarguens. « Habeo gra-
tiam quod prò tua subseripta salutatione » (ce. 27 — 28').
XXIV. Eiusdem Augustlni ad H. de Inter pretatione ipsius Ixx^. « Ex
quo cepi ad te seri bere » (ce. 28' — 29),
XXV. H. ad Augustinum tribus epistolis unam respondit. « Tres si-
mul epistolas ymmo libellos » (ce. 29 — 33').
XXVI. Item H. ad Mareellinum et ad Anapsichiam opusculorum
suorum in Ezechiele propheta memoriam facientis. « Tandem
ex Affrica vestre litteras unanimitatis accepi » (ce. 33' — 34).
XXVII. Liher beati Augustini ad sanctum H. de origine anime scisei-
tantis. « Dominum deum nostrum qui nos voeavit » (ce. 34 — 39).
XXVIII. Item libellus Augustini ad H. de eo quod scriptum est: " Qui
totam legem obseroacerit offendat aut in uno factus sit omnium
reus." « Quod ad te scripsi » (ce. 39 — 42),
XXIX. H. Augustinum prò duobus destinatis libellis precipue laudai.
« Virum venerabilem fratrem meum filium dignationis tue Oro-
si um presbiterum » (e. 42).
XXX. Item eiusiem ad predictam, de hereticis qui eo tempore emerse-
rant. « Omni quidem tempore beatitudinem tuam » (e. 42 — 42').
XXXI. Item H. ad eumdem de hereticis. « Multi utroque claudicant
pede » (e, 42').
XXXII. H. Alipio et Augustino, de heresi Celestina et libris Anniani
AsHB. 58 — 90 —
euidam (sic) pseudodyaconi. « Sanctus Innocentius presbiter »
(e. 42').
XXXIII. Eaeposìtio jìdei sancii H. ad Papam romanum missa. « Cre-
dimus in deum patrem omnipotentem » (ce. 42' — 43').
XXXIV. Epistola sancii H. ad Heliodorum episcopum exoriaioria
de coniemptu mundi. « Quanto amore et studio contemderim »
(ce. 43' — 46).
XXXV. Sancii H. ad Nepocianum presbiierum de viia clerieorum
et monachorum liber precepiorum. « Petis a me Nepociane »
(ce. 46—50).
XXXVI. H. Niceam ypodiaconum Aquilegie provocai ad scribendum.
« Turpilius comicus > (e. 50).
XXXVII. H. ad Rusiicum monachum, de superandis et mundi huius il-
lecebris fugiendis. « Nichil est Christiane felicius » (ce. 50 — 54').
XXXVIII. II. Paulum senem monachum concordie laudibus preferi, et
de quibusdam postulai libris. « Humane vite brevitas » (ce. 54' -55).
XXXIX. H. ad Cromacium looinianum et Eusebium scribit, ad arni-
ticiam j(^sic) incitans, et de quodam Bonoso. « Non debet carta
dividere» (ce. 55 — 55').
XL. H. ad Crisoeomam monachum Aquilegie, conpelens quodam modo
ad scribendum. « Qui circa te affectus meus sit » (ce. 55' — 56).
XLI. H. Antonium monachum conpellit ad scribendum. « Dominus
noster humilitatis magister » (e. 56).
XLII. H. Theodosiwn monachum et ceteros anachoriias intrinsecus
commorantes, ut prò eo rogent, rogai. « Quam vellem numero
vestro interesse eonventui » (e. 56 — 56').
XLIII. H. ad Minervum et Alexandrum monachos de resurrectione
carnis. « In ipso profectionis articulo sancti fratris nostri Si-
simi (ce. 56' — 61).
XLIV. H. Cipriano presbitero, de fine psalmi octuagessimi quarti
" dexteram tuam sic notam fac mihi ". « Frater karissime Ci-
priane, scito prenoscens » (ce. 61 — 62).
XL V. In letaniis secundum Lucam : " Et ait ad illos quis nostrum
habebit amicam " ec. Sermo sancti H. presbiteri. « Sanctus
evangelista docet nos necessitatem inopie» (ce. 62 — 63).
XLVI, Epistola sancti H. Damaso pape. « Desiderii mei ardor »
(ec. 63 — 63').
XLVII. Epistola AuGusTiNi ad H. excusantis et eallumpniam propel-
lentis. « Quamvis existimem » (ce. 63' — 64).
XLVIII. Epistola AuGUSTiNi ad H. super capitulo ad Galatas de Petro
et Paulo corepto. « lam pridem tue karitati prolixam epistolam ^
(ce. 64 — 70').
— 91 — ASHB. 58
XLIX. AuGUSTiNus Optato episcopo de origine anime. « Quamvis
tue sanctitatis nullas ad me ipsum datas acceperim litteras »
(ce. 70' — 74).
\j. Epithaphium Nepociani presbiteri ad Eliodorum episeopum. « Gran-
des materias ingenia parva non sufferunt » (oc. 74 — 78').
LI. Senza rubrica. « Plus dominum tribuere quam rogatur» (ce. 78'- 80).
LII. Epistola H. ad Pamachium. « Christiani interdum pudoris est »
(ce. 80 — 80').
LUI. Epistola H. ad Domnionem. « Littere tue et amorem sonant
pariter et querelam » (ce. 80' — 81').
LIV. Epistola H. ad Tirasium de morte filie sue consolatoria. « Kari-
tatis tue scripta recepi » (ce. 81' — 83').
LV. H. ad Ruffinum de utero memoratum. « Indicavit nec dubito »
(ce. 83' — 84).
LVI. H. ad Paulinum, presbiterum de studio scripturarum. « Frater
Ambrosius tua mihi munuscula » (ce. 84 — 87').
LVIL Epistola H. ad Theodorum. « Lugubri nuncio consternatus »
(ce. 87' — 88).
LVIII Epistola Paule et Eustochii ad Mareellam exortatoria de locis
sanctis. « Mensuram karitas non habet » (ce. 88 — 91').
LIX. Epistola II. ad matrem et filiam in Gatia commorantes. « Re-
tulit mihi quidam frater e Galia » (ce. 91' — 94).
LX. Epistola H. ad virgines Hermonenses. « Carte exiguitas indiciura
solitudinis est» (ce. 94 — 94').
LXL Epistola H. ad Castorinam m,aterteram. « Johannes idem apo-
stolus et evangelista » (e. 94').
LXII. Epistola H. ad Mareellam. « Medici, quos vocant cirugicos, cru-
deles putantur et miseri sunt » (ce. 94' — 95).
LXIII. Epistola H. de septies percussa ad Innocencium. « Sepe a me,
Innocenti karissime, postulasti» (ce. 95 — 96').
LXIV. Sermo H. de oirtutibus, idest, fortitudine, sapientia et pru-
dentia. « Tres quodam modo virtutes » (ce. 96' — 99).
LXV. Epistola H. ad Aselam de Jictis amicis qui sibi detrahebant.
« Si tibi putem a me gratias referri posse » (ce. 99 — 100).
LXVI. Epistola H. ad Fabiolam de sacerdotali veste. « Usque hodie
in lectione veteris testamenti» (ce. 100 — 105').
LXVII. Epistola H. de quinque questionibus ad Mareellam. « Magnis
me provocat questionibus» (ce. 105' — 106').
LXVIII. Epistola H. de hebraicis nominibus et oerbis. « Super cum
pariter essemus » (ce. 106' — 107).
LXIX. Epistola H. ad Mareellam, de decem nominibus quibus apud He-
breos deus vocatur. « Nonagessimum psahnum legens » (e. 107).
AsHB. 58 — 92 —
LXX. Epistola H. ad Marcellam de fide et dogmate christìano contra
Montaniun. « Testimonia de lohannis evangelio congregata »
(ce. 107 — 108).
LXXI. Epistola H. ad Marcellam, de blasfemia in Spiritum Sanetum.
« Brevis est questiuncula » (e. 108 — 108').
LXXII. Epistola H. ad Marcellam de {d'i)tractatoribus. <k Post priorem
epistolam » (ce. 108' — 109).
LXXIII. Epistola H. ad Marcellam. « Ut abscentiam corporum^>
(e. 109).
LXXIV. Epistola H. ad Marcellam de urbe reeedendum,. « Anbrosius
quo karitas sumptus » (ce. 109 — 110).
LXXV. Epistola H. ad Marcellam, ne turbetur de egrotatione Ble-
xille. « Habraam temptatur in filio » (ce. 110 — 111).
LXXVI. Epistola H. ad Marcellam de Ephot et Cherubim. « Episto-
lare officium est» (ce. Ili — 113).
LXXVII. Epistola H. ad Marcellam,. « Beatus Panulius martir »
(ce. 113 — 114).
LXXVIII. Epistola H. ad Marcellam de dyapsalmate. « Que acce-
peris reddenda cum fenore sunt » (e. 114 — 11-1').
LXXIX. Epistola H. ad Marcellam de exitu Lee. « Cum bora ferme
terna» (ce. 114' — 11.5).
LXXX. Epistola H. ad Marcellam de vita Assele. « Nemo repre-
hendat quod in epistolis » (e. 115 — 116).
LXXXI. Epistola H. ad Principiam virginem de cita Marcelle. « Sepe
et multum flagitas » (ce. 116 — 119).
LXXXII. Epistola H. de honorandis parentibus. « Parentum meritis
subiugans filios omnipotens deus» (e. 119 — 119').
LXXXIII. Epistola H. ad Eustochium virginem de transmisis mu-
neribus. « Parva spe sed karitate magna » (e. 120).
LXXXIV. Prefacio Ruffini librorum Periarchon. « Scio quam plu-
rimos fratrum » (ce. 120 — 121).
LXXXV. Appologia Ruffini presbiteri ad Anastasium papaia. « Au-
divi quosdam » (ce. 121 — 122).
LXXXVI. Epistola H. adversus Ruffinum aquilegiensem. « Leetis lit-
teris prudentie tue» (ce. 122 — 135').
LXXXVII. RuFFiNUS ad Apronianum contra H. « Perlegi (perlegi)
seripta, Ampropinane filii (sic) karissime » (ce. 135' — 151).
LX XXVIII. Epistola H. ad Ruffinum. « Diu Rome te moratum »
(e. 151 — 151').
LXXXIX. Liber H. ad Pamachium et Marcellam prò se contra ac-
cusatorem defenssio. « Et uostris et multorum litteris didici »
(ce. 151' — 162).
— 93 — AsHB. 58-59
XC. H. ad Pamachium et Marcellam liber secundus. « Huc usque
de criminibus » (ce. 162 — 174').
XCI. Epistola H. ad Tesifontem Urbicum. « Non audacter ut falso
putas» (ce. 174' — 179').
XCn. Vita Pauli primi heremite a beatissimo H. elegantissime con-
posita. « Inter multos » (ce. 179' — 182').
xeni. Epistola H. de monacho captivo (Vita di S. Malco). « Qui na-
vali prelio» (ce. 182' — 185).
XCrV. Epistola beati H. de vita beati Hilarionis abbatis. « Scripturus
vitam beati Hilarionis» (ce. 185 — 194').
XCV. Panucii vita ab eodem H. composita incipit feliciter. « Vidimus
et monasterium sancti Panucii» (ce. 194' — 196).
XCVI. Epistola sancti H. ad Oceeanum. (sic) episcopum consolatoria.
« Diversorum obprobriorum tribulationes » (ce. 196 — 199).
XCVII. Epistola H. ad Marchum presbiterum Calcide. « Decreveram
quidem» (e. 199 — 199').
XCVIII. Epistola sancti H. ad, Florentinum monaehum lerosolime
commorantem. « Quantus beatitudinis tue rumor » (e. 199').
XCIX. Ad eundem. «In ea mihi parte heremi » (ce. 199' — 200').
C. H. ad Salianum dyaconum lapsum. « Samuel condam lugebat »
(ce. 200' — 203').
CI. Epistola ad lulianum dyaeonura Aquilegie. « Antiquus sermo »
(ce. 203' — 204).
CU. Epistola sancti H. ad eum qui dieit se penitentem et in seculo
eonversatur. « Ad te surgo hominem quem scio esse fidelem [|
tune ibunt iusti in vitam eternam, inpii autem et peccatores in
ignem eternum » (ce. 204 — 205').
59 (132. — 64).
S. Girolamo, Epistole e Vite dei Santi.
S. Agostino, De vita et moribus clericorum. Miscellanea.
Cartac, sec. XV, m. 0,223X05164, di carte 180. I quadd. sono
di dieci carte, col richiamo nell' ultima : la scrittura, di forma uma-
nistica, è tutta di una mano. Indici speciali sono a ce. 28'. 58' — 60,
89 — 91.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Note autogr. di Scipione
Mafiei, nel dorso. Segnature: 297. 78 (D).
Legatura in cuoio con impressioni a secco.
I. Epistola sancti Ieronimi ad Heliodorum episcopum exhortatoria.
35. «Quanto amore et studio» (ce. 1 — 4').
II. Epistola sancti J. de excessu Nepotiani presbiteri ad Heliodorum epi-
scopum eiusdem avunculum. 3. « Grandes materias » (ce. 4' — 11).
AsHB. 59 — 94 —
III. /. consolatoriam ad Tirasium de morte filie sue. 114. « Caritatis
tue scripta » (ce. 11 — 13).
IV. Epistola sancti J. ad Paulum senem monachum Concordie.
73. « Humane vite brevitas » (ce. 13 — 14).
V. Epistola sancti J. ad Rusticum monachum. 72, « Nihil est ehri-
stiano felieius » (ce. 14 — 20').
VI. Epistola sancti J. ad Niceam ypodiaconum. 71. « Turpilius eo-
micus » (e. 20').
VII. Epistola sancti J. ad Julianum diaeonum Aquileie. 70. « Anti-
quus sermo » (ce. 20' — 21).
VIII. Epistola sancti J. adversus Vigilancium, ubi eius arguit blasplie-
mias. 59. « lustum quidem fuerat » (ce. 21 — 22').
IX. Epistola sancti J. ad Amandum presbiterum de dioersis questio-
nibus. 39. « Brevis epistola» (ce. 22' — 24').
X. Epistolaris propositio ad queni supra. 40. « Proposicio fuit de
eadem epistola apostoli» (ce. 24' — 25).
XI. Epistola saneti J. ad Florentinum de ortu amieieie. 65. « Quantus
beatitudinis » (ce. 25 — 25').
XII. Item ad eundem. QQ. « In ea mihi parte heremi commoranti »
(ce. 25' — 26).
XIII. Epistola sancti J. ad Abiguum ispanum. 67. « Quanquam mul-
torum » (ce. 26 — 27).
XIV. Epistola sancti J. ad Marcellam de secedendo ab urbe. 106. € Am-
brosius quo eartas » (ce. 27 — 28).
XV. Dominus Johannes Andreae invenit x-xx. talis versus compositos
ultra plura centenaria annorurn, secundum eius extimationem,
prout ipse narrat in tercia parte Jeronimiani. « leronimus do-
ctor lata clarissimus auctor || Nemo hominum vivit hune qui per
singula norit ».
Segue questo breve ricordo scritto in rosso. « leronimus diu
supervixit Ambrosio; certum tamen est quod plus terquinque
annis sibi supervixerit Augustinus. Gregorius vero temporaneus
illorum non fuit, sed longe post natus in anno domini sexcen-
tosimo sexto decessiti (ce. 28 — 28').
XVI. Epistola sancti J. ad Marcum presbiterum Calcide. 49. « De-
ereveram quidem utendum » (ce. 28' — 29').
XVII. Epistola sancti J. ad Antonium monacum. 76. «Dominus no-
ster humilitatis magister » (ce. 29' — 30).
XVIII. Epistola sancti J, ad Theodosium et caeteros anacoritas in-
trinsecus commoranies (senza numero). «Quam vellem » (e. 30).
XIX. Liber sancti J. contra Heloidium de perpetua virginitate sancte
Marie. 58. 76. « Nuper rogatus » (ce. 30 — 40).
— 95 — ASHB. 59
XX. Epistola consolatoria sancii J. ad Paulam de dormìtione Ble-
sille. 116. 42. ij". « Quis dabit capiti meo aquam ec. et plorabo
non ut Jeremias ait » (ce. 40 — 44'),
XXI. Epitaffio e Vita della beata Paola.
1. Titulus sepulcri beate Paule. — a) « Scipio quam genuit Pau-
leque fuere parentes [j Pauperiem Christi et bethleemitica rura
secuta est ». — b) In foribus spelunche. « Respicis angustum
precisa rupe sepulcrum I| Munera portantes hominique deoque
dedere ». Sono, in tutto, undici esametri (e. 44').
2. « Dormivit sancta et beata Paula || annos Ivi. mensibus viij.
diebus xxj. — Explicit Epitaphium beate Paule a sancto
J. editum. Colitur eius festum die xxvij. raensis ianuarii »
(ce. 44' — 45).
3. Epitaphium sancte Paule a sancto J. editum. 117. « Si cuncta mei
corporis [j te in Bethleem conditam lector agnoscet. — Explicit
Vita beate Paule ».
(È l'ep. 108 delle opere, ed. cit. Cfr. Migne, xxir, 877 — 896:
i nn. 1 e 2 vengono in quella di séguito al n. 3).
XXII. Epistola sancti J. ad Castricianuni, ut de eccitate quae ei eon-
tingìt non debeat contristari. 68. « Sanctus filius meus Eraclius »
(ce. 60 — 61).
XXIII. Epistola beati J. ad Saloinam consolatoria de Nebridio et vi-
duitate sercanda. 94. ij. 14. « Vereor ne officium » (ce. 61 — 65').
XXIV. Epistola sancti J. ad Foriam de ciduitate sercanda. 93. « Obse-
cras litteris » (ce. 65' — 71),
XXV. Epistola sancti J. ad Aggeruciam de monogamia. 95. « In ve-
tere via» (ce. 71 — 77').
XXVI. Epistola sancti J. ad Aletam de institutione jilie. 89. « Apo-
stolus Paulus » (ce. 77' — 82).
XXVII. Epistola sancti J. ad Nepotianum presbiterum de lapsu cle-
ricorura et monacorum et de eorum vita. (Senza numero.) « Petis
a me » (ce. 82 — 88').
XXVIII. Epistula sancti J. ad Superancium. 52. « Inter omnia que
mihi» (ce. 88' — 89).
XXIX. Epistola sancti J. ad Demitriadem virginem. {Prima.) 87. « Si
summo ingenio» (ce. 91 — 109').
XXX. ./. ad Demitriadem. (Secunda.) 88. 17. « Inter omnes materias»
(ce. 109' — 119).
XXXI. Epistola sancti J. ad Cromatium, lovinianum et Eusebium.
24. 17. « Non debet carta » (ce. 119 — 120).
XXXII. Epistola sancti J. ad Crisogamum monachum. 75. 59. « Qui
circa te affectus meus sit » (ce. 120 — 120').
ASHB. 59 _ 96 _
XXXIII. Epistola sancii J. ad Castorinam materteram. 92. 19. « Jo-
hannes apostolus » (ce, 120' — 121).
XXXIV. Epistola sancii J. ad Marcellam de muneribus. 105. 29. « Ut
absencia corporum » (e. 121).
XXXV. Epistola beati J. ad Cellantiam, ne uxor maritum suum di-
mittat religionis causa sine illius consensu. xlviii. « Vetus seri-
pure {sic) celebrata sententia » (ce. 121 — 129').
XXXVI. De simbolo ad Damasvm. xv. « Credimus in unum deum
patrem omnipotentem || a Christo domino et vitam consequeris
et premium de terra repromissionis » (ce. 129' — 130).
XXXVII. Expositio fidei sancii J. ad papam H. romanum ììiissa.
XVI. « Credimus in deum patrem omnipotentem || quieumque me
culpare voluerit, se imperitum vel malivolum vel etiam non ca-
tholicum, non me hereticum comprobabit » (ce, 130 — 131').
XXXVIII. Diffiniiiio Jidei simbolique Niceni eoneilii. xvij. « Credimus
in unum deum patrem omnipotentem (| Huie trinitati creden-
tes ec. regnum caelorum hereditatione non ambigua sunt sor-
titi » (ce. 131' — 135).
XXXIX. /. ad Desiderium episcopum de xij. scriptoribus (senza nu-
mero). «Vis nunc acriter » (ce. 135 — 136).
XL. /. presbiteri Apologeticuni ad Pamachium. 78. « Quod ad te
hueusque » (ce. 136 — 146).
XLI. Saneti J. ad Paulinuni presbiterwn de institutione clericorum
vel monachorum, et dicinae hisioriae expositorìbus diversis.
Iviij. «Bonus homo de bono thesauro » (ce. 146 — 149').
XLII. Item ad eundem secunda epistola sancii J. de omnibus divine
hysioriae libris. Iviiij. « Frater Ambrosius » (ce. 149' — 154').
XLIII. Vita sancii leronimi, elecia ex eius traciatibus, Augustini,
Damasi, Conclasii, (1. Gelasii) Gregorii et aliorum pairum.
« Beati Jeronimi vitam diversis auctoribus editam cum legissem [|
Itaque consolemur invicem in verbis istis, benedicentes dominum
in universis viis suis. Qui vivit ec. ». (Cfr. Migne, xxii, 183 — 209).
(ce. 154' — 164).
XLIV. Qualiter corpus beati leronimi delatum est Romam et in ba-
silica beate Virginis Marie ante presepe domini deooiissim,e fuit
collocatuni. « Inter eas laudabiles prerogati vas [| " Qui elucidat
me vitam eternam possidebit " ». — Segue questa orazione :
« Gaude itaque doctor beate [] nos peccatores efficaeiter reco-
menda in caelis. Ipso concedente ec. ». (CTr. Migne xxii, 231 — 236).
(ce. 164' — 165').
XLV. Vita sancii Pauli prime (sic) heremite a beato J. felìeiier pro-
lata. « Inter multos » (ce. 165' — 169).
— 97 — AsHB. 59-60
XLVI, Vita Malchi monachi captivi a beato J. Jeliciter prolata. « Qui
navali prelio » (ce. 169 — 172).
XLVII. Libelus sancti Augustini de vita et nioribus clericorum (cfr.
cod. 24, n. II).
1. Liber primus. (ce. 172' — 175').
2. Liber secundus. (ce. 175' — 179').
XLVIII. De apparinone sancii leronimi ad Augustinum. « Eodem
namque die et bora qua exutus putredinis et immundicie carnis
toga leronimus I| Ad hoc ego pavere stupens ee. tremebunda voce
dixi: " Fas utinam rnibi foret " » (ce. 179 — 180).
XLIX. Meditatio sancti Bernardi « Ecce offero tibi pater eterne filium
tuum II His dictis, ingressus in templum in sancta sanctorum,
obdormivit in domino. Amen» (ce. 180 — 180').
60 (133. — 65).
Opuscoli dal greco (S. Basilio. Senofonte. Aristotele. Snida).
S. Girolamo, Tite di Santi. Miscellanea.
Membran., sec. XV, m. 0,210X07135, di carte 68: la e. 3 è bianca.
Scrittura umanistica, tutta d'una mano, ad eccezione del n. vii.
A e. 4, principio dell' op. ii, nella lettera iniziale e, miniata e
dorata, è effigiato S. Basilio in figura intera, sedente e leggente.
Ancbe i principi degli altri opuscoli hanno lettere miniate e or-
nate ma senza figure. — A e. 68' si legge: « Presbiter Nicbolaus
de Villa hoc michi dono dedit. S. Hieronymo Maripetro, anno
domini 1420 ». Il cod. è dunque scritto non più tardi di quest'anno;
e forse da esso prete donatore appositamente pel Malipiero, il cui
nome ricorre anche in un'orazione (vedi n. i).
Provenienza Gianfilippi.
Legatura moderna in pelle verde scura.
I. Brevi nozioni elementari di grammatica greca; seguite da due
orazioni a Cristo e alla Vergine in greco e in latino (nella
prima delle quali notisi : « Custodi domine . . . servum tuum
llieronimum »); e dalla Prophetia Sibillae nelle due lingue
(ce. 1—2': la e. 3 è bianca).
II. Magni Basilii, De litteris et studiis ad iuvenes, per Leonardum'
Aretinum ad doniinum Collutiuni e graeco traductus.
1. Lettera dedicatoria di Leonardo. « Ego tibi bunc librum, Co-
luci Il In quo animadverte queso quanta gravitas sit » (ce. 4 — 5).
2. Libro di S. Basilio. « Multa fili sunt quae hortantur |] quod
vos non patriamini (corr. patramini) nune recta Consilia »
(co. 5' — 20).
(L'opuscolo, senza la dedicatoria a Coluccio, col titolo: De
liberalibus studiis et ingenuis moribim, fu impresso in Bologna,
Laur. Ashb. — I. 7
ASHB. 60-61 — 98 —
nel 1497, insieme con Censorinus, de die natali, e altri, a cura di
Filippo Beroaldo. — In Migne, Patrol. gr. xxxi, 563 e segg. l'opu-
scolo originale è intitolato : Sermo de legendis lihris gentilium).
III. Xenophontis philosophi, De tyrannica et privata cita libellus, per
LeOnardum Aretinum ad Nicolaum suum e graeco in latinum
conversus.
1. Lettera dedicatoria di Leonardo. « Xenofontis philosophi quen-
dam libellum || nullo modo ausi sumus attingere» (ce. 20 — 22).
2. Incipit Xenophon. « Cum ad Hieronem tyrannum || Felix enim
tu sis : nemo tibi invidebit » (ce. 22 — 39).
IV. Il libro De Viriate, di Aristotele, tradotto da Ciriaco Anconitano.
1. Kiriacus Anconitanus ad Paulum Pergidensera phisologicum
clarum atque integerrimum virum etc. etc. « Quam bisce diebus
una nostro cum viro nobili Zacharia 1| Vale et Virtù tem ipsam
Aristothelemque tuum lege » (ce. 39' — 40).
2. Aristoteles de virtute libellus incipit felix. « Laudabilia quidem
sunt II Omnia autem quae sunt malitiae ee. vituperabilia sunt »
(ce. 40' — 45).
V. Hoc ex Suida libro graeco decerptum est. (Storia di Teodosio giudeo.
— Cfr, Suidae, Historica etc. interpr. H. Wolsio, Basilea, 1581,
col. 393 — 398.) « Tempore lustiniani imperatoris christianissimi
factus est homo quidam inter ludaeos princeps : ei nomen Theo-
dosius erat [j Quamobrem credere licet veram fuisse ludei nar-
rationem » (ce. 45' — 50').
(Questo medesimo testo è nel cod. Laur. Gadd. lxxxix sup. 16,
a ce. 76' — 78, copiatovi nel 1471).
VI. Due Vite di Santi, scritte da S. Girolamo.
1. Vita beati Malchi monachi per sanctum Hieronymum edita.
(ce. 50' — 58).
2. Beati Paoli primi heremite Vita a beato Hieronymo compilata.
(ce. 58' — 67').
Vn. Pro confessione ec. Note in iscrittura corsiva, aggiunte dopo, di
mano di Girolamo Malipiero (cfr. l'annotazione a e. 68', citata
in principio) (ce. 67' — 68).
61 (134. — 66).
S. Basilio, Ad fllios instrueiidos liber,
trad. da Leonardo Aretino.
Cartac, sec. XV, m. 0,203 X 0,150, di carte 20, di linee scritte
26 per pag., in due quadd. : i, ce. 1 — 11, con mancanza di una carta
tra 8 e 9: i^ ce. 12 — 20, delle quali le sette ultime sono bianche,
— 99 ~ AsHB, 61-62
salvo clie nel tergo della e. 20 sono copiati tre versi di Virgilio,
Georg, iii, 113 — 115. Scrittura semiumanistica, tutta di una mano.
Provenienza Gianfilippi. Segnature : ,273. 87 (D).
Ha per copertura un foglio bianco. È un frammento di codice.
Magni Basilii ad filìos suos instruendos liber, per Leonardum Are-
TiNUM e greco in latinum translatus. Fin. « quod vos non patia-
mini nunc recta Consilia aspernantes. — Magni Basilii libellum
transtulit insignis Leonardus Aretinus » (ce. 1 — 13).
È il naedesimo opuscolo che si contiene nel cod. 60, n. U,
compresavi la lettera a Coluccio. Lacuna nel testo, per la sopra
notata mancanza di una carta, da « coronas aut gloriam as-
secuti essent » a « superest {l. serviendum) nisi quantum summa
capit necessitas ». (Cfr. cod. cit. da e. 13', lin. 19 a e. 15, Un. 6;
e ediz. ivi cit. da e. giy', lin. 18 a e. gi'y, lin. 10.)
62 (135. — 67).
S. Zenone, Sermoni; e altri opuscoli.
Membran., sec. XV, m. 0,270X0)155, di carte 122, di linee scritte
33 per pagina ; in dodici quadd., di dieci carte ciascuno, non numerati
ma col ricbiamo nell'ultima pag. ; oltre a due carte di compimento.
Scrittura minuscola rotonda con elementi semigotici: 1' « Incipit »
del cod. è in lettere maiuscole dorate; gli altri titoli speciali in
piccole capitali nere.
Provenienza Gianfilippi. — In principio è una guardia antica
membran. , dove sono tracce visibilissime del nome D. matbus
pandvlfin', abraso, e inoltre questi ricordi : « IS . MA. — Anno
1490 di 7 decembre naque a Bernardo mio filiolo de Suxana sua
dona Insta sua prima fìliola — Anno 1492 di 2 aprile a bore 22 et
meza luna cressente naque a Bernardo mio filiolo de Suxana sua
dona Anzolo (Maria) et Vincentio cossi chiamato suo primogenito
de' mascoli ».
Legatura moderna in pelle azzurra scura.
I. Incipit Tractatas beati Zenonis Veronensis episcopi.
(Cfr. Migne, Patrol. lat., to. xi, che riproduce l'edizione ve-
ronese dei fratelli Ballerini. Secondo la detta edizione aggiun-
giamo, tra parentesi, il numero progressivo romano dei trattati
o sermoni, come pure i titoli quando mancano nel cod. — Lo
stesso ordine è tenuto nell'ediz. di mons. G. B. Carlo Giullari;
Verona, 1883.)
A. Libro primo.
1. (De pudicitia) (Migne, iv*). « Pudicitiam qui colit » (ce. 1 — 3').
2. (De Resurrectioné) (xvi*). « Quisquis resurrectionem negat »
(ce. 3' — 8).
ASHB. 62 — 100 —
3. De Circuncisione (xiii*). « (D)iligentissime fratres carissimi »
(ce. 8-11').
4. (De patientia) (vi*). «Et si beata» (ce. 11' — 14').
5. De avaricia (ix*). « Nec singulare nec friolum » (ce. 14' — 16').
6. Prefatìo (l). «Nec oeioso cursu » (ce. 16' — 17').
7. Tractatus Genesis (ii^). « Nisi quis hostem » (ce. 16' — 17').
8. Tractatus Esodi (lv). « Sacram legem » (e. 17').
9. Item Tractatus sequentie Exodi (lvi). « Tempus non sinit »
(ce. 17' — 18).
10. Tractatus Esaie (xxviii). « Quantum sonus » (e. 18).
11. Tractatus Danielis (lxx). « Martyrii quodammodo » (ce. 18-18').
12. Tractatus psalmi xli (xxxvi). « Eya fratres quos beate sitis »
(e. 18').
13. Dominica in in Quadragesima. Lectio prima secunda et tertia.
Tractatus de luda (xiv"). « ludas tres liberos » (ce. 18' — 20').
14. De avaricia (x*). « Avaricia quam facile» (ce. 20' — 22).
15. De Toh (xv^). «Saere historie » (ce. 22 — 23).
16. Prefatio paschalis (li). «Perpetis anni pernicem » (e. 23 — 23').
17. De Genesi (m^). « Principio fratres dilectissimi » (e. 23').
18. De Exodo (lix). « ludei unde se beatos » (ce. 23' — 24).
19. Sequentia Exodi (lx). « Fariseus queraadmodum » (e. 24).
20. De Isaia (xxiv). « Vehemens commotio » (e. 24 — 24').
21. De avaricia (xi*). « Recte fratres sicut audistis » (e. 24').
22. De Daniele (lxxi). « Trium puerorura » (e. 24').
23. {Invitatio ad fontem) (xxxv). « Properate, properate » (e. 24').
24. (Ad neophytos post baptisma) (xxxviii). « Post devotissima com-
pleta » (ce. 24' — 25').
25. (De triplici genere sacrificiorum) (xv*). « In omni negocio »
(ce. 25' — 27),
26. (De Pascila) (lii). «Specioso circulo » (e. 27 — 27').
27. (In illud Geneseos " Faciamus hominem " ee.) (xix) « Nihil
est » (e. 27').
28. De Exodo (lxi). « ludeus legitimum gerere » (ce. 27' — 28).
29. Exodi secunda (lvii), « Mira fratres dilectissimi » (e. 28).
30. Ysaie (xxiii). «Sicut Ysaie beatissimi » (e. 28 — 28').
31. "Danielis (lxxi). « Ingens supplicium » (e. 28').
32. (Invitatio ad fontem) (xxx). « Exultate fratres » (e. 28').
33. De die dominico (xlv). « Seculorum heres » (ce. 28' — 29).
34. De Iona propheia (xvii). « Humane devotionis » (ce. 29' — 30').
35. De spsalmo (sic) centesimo (xxi). « Negligentes legis » (ce.
30' — 32).
36. De spe, Jìde et caritate (ii*). « Tribus in rebus » (ce. 32 — 36).
— 101 — ASHB. 62
37. De somnio lacoh (xiii^). « Vere fratres carissimi » (ce. 36 — 38).
38. De duodecim signis ad neophitos (xliii), « Ethereae gentes »
(ce. 38-39).
39. De sancto Arcadia (xvin). « Dum beati Archadii » (ce. 39 — 40').
40. De saneta Susana (xvi*). « Quotiescunque in hoc perverso se-
culo » (ce. 40' — 41).
41. Tractatus die dominico de comperatione tritici (xliv). « Exul-
temus fratres» (e. 41^41').
42. Ad neophitos alio die Pasce (xli). « Exultate fratres » (e. 41').
43. Incipit de Abraham (x^), « Abraham fratres dilectissimi »
(ce. 41' — 43).
44. Prefacio pascalis (xlvii). « StabiHs cursor » (e. 43).
'45, De Gènesi (i*). « CarnaHs mentis homiiies » (e. 43 — 43').
46. Incipit de Exodo (lxii), « Pharisei agere » (ce. 43' — 44).
47. Sequentia Exodi (lxiii). « Si ludei vacuate imaginis » (e. 44).
48. Tractatus Isaie (xxv). « Humanus circa impietatem » (e. 44 — 44').
49. Cantus Danielis (lxxiii). « Mirum fratres dilectissimi » (e. 44').
50. Invitatio fontis (xxx). « lam iamque dicto » (e. 44').
51. Incipit de Genesi (iv^). « Sicut sacra scriptura » (ce. 44' — 45).
52. Incipit Exodi (lxvii). « ludeos legitimum pasca » (e. 45).
5o. Sequentia Exodi (lxiv). « Quid tumet Phariseus » (e. 45).
54. Tractatus Danielis (hxxiv). « Credulo percipe corde» (e. 45 — 45').
55. Incipit de naticitate Christi (viii^). « Insuspicabilis secreti »
(ce. 45' — 46').
56. Ad neophitos (xxxiii). « Quid statis » (e. 46').
57. Tractatus fidei (v^). « Principium fratres» (ce. 46' — 47).
58. Tractatus Pasce (xlvi). « In stabili cursu » (e. 47).
59. Item tractatus Pasce (xlviii). « Morte sua vivens » (e. 47).
60. Incipit de Abraham (xi*). « Non enim precepta » (ce. 46' — 48').
61. Incipit de Isaia (xxix). « Christus mundum » (e. 48').
62. Incipit de Isaia (xxii). « Audi celum » (ce. 48' — 49').
63. De Abraam (xii*). «Abraham ut pater» (ce. 49' — 50).
B. Explicit liber primus. Incipit liber secundus.
64. De iusticia (ni*). «Fortassis de circustantibus » (ce. 50 — 53).
65. De timore (viii*), « Timoris quidem fratres» (ce. 53 — 54).
66. Tractatus fidei (i*). «Christiane fidelitatis » (ce. 54 — 57).
67. Incipit de spirita et corpore (xii*). « Si quis studio » (ce. 57 — 60).
68. De eo quod scriptum est " Cum tradiderit regnum deo et pratri "
(vi^). «Scriptura divina» (ce. 60 — 61).
69. De edificatione domus dei a Salomone (xiv*). « Vellem fratres
dilectissimi» (ce. 61' — 63).
70. Tractatus de continentia (v ^). « Si cui forte asperum » (ce. 63 — 65').
ASHB. 62 — 102 —
71. Ineipii traetatus de natioiiate domìni (vii^). « Licet secte »
(ce. 65' — 67).
72. De humìlUate (vii*). « Sapientes ut videri » (ce. 67 — 68').
73. De baptisnio (xxxix). « Reete sanetissimus » (ce. 68' — 69).
74. Traetatus de Isaia (xxvii). « Propheta quod prò veteri vinca »
(ce. 69 — 70).
75. De nativitate domini et maiestate (ix"^). « Secundum quod deus »
(ec. 70 — 70').
76. Traetatus pascalis (lviii). « Magnifieus fratres dilectissimi »
(ce. 70'— 71).
77. Traetatus Pasce vel invitatio fontis (xxxvii). « Eia fratres quos
beate sitis » (e. 71).
78. Item invitatio fontis (lxxv). « Exulta Christiane » (e. 71).
79. Traetatus de Exodo (lvi). « Tempus non sinit » (e. 71 — 71').
80. De die Pasee (lxvii). « ludeos non tantum legitimum » (e. 71').
81. Traetatus Danielis in Pasca (lxxvii). « Non hodie mihi ad
vos » (e. 71').
82. Item de die Pasce (xlix). « Sempiterni currus » (ce. 71' — 72).
83. Item de die Pasce (lxv). « Quandiu iudee » (e. 72).
84. Traetatus de Isaia (xxvi), « ludaicum populum » (ec. 72 — 72' ).
85. Traetatus Danielis (lxxvi). « Tres hebrei » (e. 72').
86. De haptismo (xl). « Exultemus fratres» (ec. 72' — 73).
87. De baptismo (xxxiv). « Exultate fratres » (e. 73).
88. Traetatus Pasee (lxviii). « ludeos legitimum pascha » (e. 73 - 73').
89. Incipit traetatus dici Pasce cuius supra (liv). « Sicut lectio di-
vina » (ce. 73' — 74).
90. Traetatus Danielis in Pasca (lxix). « Evigila Christiane » (e. 74),
91. Invitatio fontis cuius supra (xxxii). « Heia quid statis » (e. 74).
92. Traetatus pascalis (xlii). « Salvete hodie nati» (e. 74 — 74').
93. De Genesi cuius supra (xix), « Nihil est fratres » (e. 74' — 75).
C. Opuscoli attribuiti a S. Zenone. (Cfr. Migne, tomo cit.,
col. 533 — 534. I nn. 94 — 98 sono in detta edizione restituiti a
S. Ilario vescovo; il n. 99 a Potamio vescovo; i nn, 100 — 103
a S. Basilio di Cesarea).
94. Interpretatio psalmi cxxvi. « Nisi dominus ec, Volunt plures »
(ce. 75 — 79').
95. De spalmo (1. psalmó) cxxvii. « Quotiens de timore domini »
(ce. 79' — 83).
96. De spsalmo cxxvi (1. cxxviii). « Sepe impugnaverunt (« im »
in rasura; a e. 104: « expugnaverunt ») me ee. Instituimur dietis
profeticis » (e. 83 — 83', il principio sino a « non sufficit semel
ncque»; 104 — 107', l'intero testo).
— 103 — AsHB. 62-63
97. De spsalmo cxxvi {l. cxxix). « Inter multa preclara » (ce.
107' — 110').
98. Interpretatio psalmi cxxx\ « Brevis psalmus est» (ce. 100'- 111').
99. Tractatus de Lazaro. « Grandi fratres stupore » (ce. 83' — 85).
100. De licore et invidia. « Bonus est deus » (ce. 85 — 91).
101. De "Attende tibi~. « Sermonis usura» (ce. 91 — 98').
102. De ieiunio. « Canite tuba in initio mensis » (ce. 98' — 101).
103. De avaro divite. « Duplex est temptationum species » (ce.
101 — 102').
II. Saneti Gaudentii Brexiani, De Petro et Paulo. « Venerabilis anti-
stes Christi || ut mereamur eorum precibus ad omnia quecumque
» poscimus adiuvari, largiente gratia domini nostri Yesu Christi,
cui omnis honor in seeula seculorum » (ce. 102' — 103').
III. Vita di San Zenone, con cinque distici in principio. « Qui pre-
cepit aquam populo producere petram || Incrementa dabis ditia
Christe satis ». — « Vobis igitur, fratres carissimi, breviter et
apte sancti Zenonis quedam gesta narramus |1 Protinus sacer-
dotes apertis indiciis Satan inter filios dei venisse cognoverunt »
(ce. 112 — 122'). .
•
63 (136. — 68).
S. Bernardo, Ad sororem.
Cartac, sec. XV, m. 0,238 >( 0,163, di carte 126, di linee scritte
28 per pag. ; in dodici quadd. di dieci carte ; più sei carte di compi»
mento. Nel maggior numero delle carte lo spigolo superiore esterno
è corroso, ma senza danno del testo. Scrittura semigotica rotonda.
Provenienza Gianfìlippi, già Saibante. Note autogr. di Se. Maffei
nella guardia anteriore e nel dorso. Segnature: 287. 89 (D). — In
due frammenti membranacei che fanno da guardie è un documento
del 1392 fatto « in capitulo canonicorum Verone ». Nel tergo della
guardia anteriore sta scritto di mano del sec. XV : « Liber iste est
domine loiiannae etc. ».
Legatura in ciioio con fermaglio (unico sxiperstite di tre) di
ottone.
I. Liber beatissimi Bernardi de Virtutibus ad sororem suam.
(Cfr. Migne, clxxiv, 1199—1306. Ha ivi il titolo: Liber de
modo bene vivendi; e, secondo il Mabillon, l'attribuzione a san
Bernardo è erronea).
Prologo. « Carissima mihi soror in Christo. Diu est quod rogasti ||
ad vitam eternam perducat venerabilis soror» (e. 2 — 2'). —
Il libro è di 73 capitoli « De Fide. e. primo. Dominus dixit in
evangelio, omnia possibilia sunt eredenti II De obsecratione. e. 73.
ASHB. 63-64 — 104 —
Te deprecop soror carissima ee. Meritum etiam tue sancte vir-
ginitatis minuet penam mee iniquitatis. Amen. — Explicit liber
iste. Laus et gloria sit tibi Christe. Amen » (ce. 22 — 122').
A ce. 1' e 123 — 123' sone due rubricar! del trattato, il primo
dei quali è incompleto.
II. Opuscoli volgari d'altra mano, aggiunti dopo.
1. Laude a Gesù Bambino. « (N)e la degna stalla del dolce bam-
bino [ li anzoli cantava intorno al picolino || Non participando
col tereno amore | per non ofendre el magno lesulino. Amen »
(e. 124 — 124').
2. Detti di santi padri. « (D)ice santo leronimo: Questo tegno, que-
sto penso, questo ò inpreso per molta experientia, che quolui
non fìnise bene, el qual senpr'è visuto male [[ Uno sancto padre
disse che il tacto de la femina è uno fuocho che arde; guar-
dati di verle {sic) e figgi {sic) da esse, se tu voi scanpare*»
(ce. 125 — 126).
64 (137. — 69).
S. Bernardo, Ad sororeni. ^
Cartac, sec. XV, m. 0,188X0,135, di carte 88, di linee scritte
29 per pag. ; in sette quadd. di dodici carte l'uno ; più quattro carte
di compimento. Scrittura semigotica acuta.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante; e, originalmente, di Santa
Giustina di Padova. — A e. 86', in fine del testo di S. Bernardo,
lo scrittore nota : « Iste libelus est monacliorum congregationis
sancte Instine de Padua deputatus monasterio sanctorum Nazarii
et Gelsi de Verona » ; e un'altra mano aggiunge : « signatusque in
Inventai-io numero 30 et littera B ». — Note autogr. di Se. Maffei
nel dorso e nella guardia anteriore. Segnature: 288. 90 (D).
Legatura in cartone.
I. Sancii Bernardi abbatis ad sororem. (Vedi il cod. preced.).
Rubricarlo, preceduto dal motto : « Numquam spero, semper
opto» (e. 1 — 1'). — Testo (ce. 2-86'). — A ce. 86' e 88',
licenze, di due mani diverse. « Completoque finito libro refera-
mus gratias Christo. » « Finito libro refferamus gratia Christo ».
II. Or AGII ode de liberalitate. {Carminum, iv, 7), « Diffugere nives (|
Vincula Perithoo. TeXwc ». (E scritta da mano umanistica, la
stessa, che ha scritto la licenza a e. 86') (e. 87').
— 105 — AsHB. 65
•65 (138. — 70).
Opuscoli di S. Bernardo, S. Tommaso d'Aquino, S. Agostino
e S. Ambrogio. Orazioni diverse.
Cartac, sec. XV princ, m. 0,206X0448, di carte 112 (num. ant.),
delle quali manca la 48, strappata dopo la numerazione, con danno
del testo, ed è bianca la 112 ; a due colonne, di linee scritte 30 per
colonna. Quadd. undici: i — ix, xi, di dieci carte ciascuno (salvo il
notato strappo della e. 48 nel v) ; x, di carte dodici. Scrittura semi-
gotica acuta.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Note di Se. Maffei nel
dorso e nell' interno della coperta anteriore. Segnature : 336. 91 (D),
— Note di provenienze anteriori (sec. XVI — XVII): nella e. 1, marg.
inf. « Iste liber-est conventus s. Luce de Mantua, sive s. Dominici
de Mantua » : ivi, marg. sup. « Ex dono 111.™' Rev.''' Patris Hieronimi
de Castro Gliofredo ».
Ha per copertura due guardie in pergamena, col dorso scoperto.
I. Prologus in tractatu de conscientia purijieanda. B(ernardi). « Petis
a me || desiderium tuum ». — Tractatus de conscientia. « Con-
scientia hominis abyssus multa |] in misericordia et miseratio-
nibus. Vale serve dei, et memento mei in orationibus tuis. —
Explicit. Deo gratias» (Migne, clxxxxiv, 551 — 560) (ce. 1 — 6').
II. De diversitate bone et male conscientie. « Bona conscientia quo-
ciens ad se redit || prò nihilo querit alium iudicem qui in operibus
suis bonam conscienciam habet testem. — Explicit» (ce. 6' — 7).
ni. Estratti con questi titoli: Quid sit sinderesis. — Item in 2° sen-
tentiarum, utrum conscientia errans obliget. — Idem in prima
parte, iterum de conscientia. «Sinderesis est sintilla conscientie [[
Et secundum hoc conscientia dicitur excusare vel reprehendere
vel remordere. — Explicit. Deo gratias» (ce. 7 — 9).
IV. Formula vivendi secundum beatum Bernardum. « Petis a me frater
carissime || profectus tuus gaudium meum est et corona in do-
mino » (Migne, ivi, 1167 — 1170, col titolo: Formula honestae
vitae) (ce. 9 — 11).
V. Incipit Liber de contemplatione, èea^f Bernardi. « Transfige dul-
cissime domine Yesu Christe medulas anime raee [] In quo solo
fìxa et firma et immobiliter radicata sit mens et cor meum »
(ce. 11-11').
VI. Dieci capitoli progressivamente numerati. — Qualiter homo possit
in bono amplius profieere et deo magis piacere. Gap. primum. —
Qualiter non debet dolere de malo pene. Gap. secundum. — Qua-
liter homo paupertatem diligat propter Christum. Gap. 5.'» —
Qui in hiis que non sunt contra deum libentius obtemperet alteri
quarn sibi. Gap. 4.«* — Qui miseros non despieiat sed compa-
ASHB. 65 — 106 —
tiaiur eis. Cap. 5.^ — Qui nullum ìudicet de occultis et de malis
doleat. Cap. vj.'^ — Qui affectu materno gaudeat de bonis alio-
rum. Cap. nij.^ — Qui nihil diligat preter deum aut pure propter
deum. Cap. viij.'^ — Qui semper haheat deum actu in corde.
Cap. 9.^"' — Qui reeognoscat benefitia creatoris. Cap. x/'^ —
« Primo studeat quantum possit se vilissimum reputare et in-
dignum omni beneficio dei [| Et in ipso toto affectu delectans
clamet et dicat: (Seguono quattro orazioni: 1.* 2.* 4.^ ad Chri-
stum; 3.^ ad Virginem) (ce. 11' — 13').
(Cfr, Migne, clxkxiv, 1171 — 1174. E l'opuscolo attribuito a
S. Bernardo, ivi intitolato: Instructio, quomodo homo possit in
bono projicere et piacere Deo ; ma con non poche varianti).
VII. Venticinque capitoli, non numerati, di ciascuno dei quali diamo
il principio.
A. Capitoli con rubrica. — (1). Quod mirabile est deum gustantem
aliquid ajfectare. « Multum mirari ». — (2). Ad reprimendam
temptationem de predestinatione ad (1, aut) prescientia dei. « Si
de predestinatione ». — (3). Que sunt que ducunt hominem ad
contemplalionis quieterà. «Si ad contemplationis ». — (4). Contra
superbiam. « O superbe ». — (5). Quod utiles sunt temptationes
servis dei. « 0 mire benignitatis ». — (6). Qualiter homo or-
dinet cogitationes suas ita quod semper habeat deum in corde.
« 0 homo vis agnoscere ». — (7). Quomodo anima in contem-
platione inebriatur amore divino. « 0 altitudo divitiarum ». —
(8). Quomodo ante raptum anima dicersimode inebriatur. «Quia
habemus in pluribus locis supradictorum capitulorum hominum
duritiam influentia inebriari posse ». — (9). Quomodo homo
feroeat ad opera dei. « Si attenderis ». — (10). Qui in hiis que
non sunt contra deum libentius obtemperet alteri quam sibi.
« Diabolus in malitia ». — (11). De paueitate bene obedientium.
« Quis dabit capiti meo aquam et oculis meis umbram lacri-
marum, ut plorare valeam ». — (12). Questio carnis contra
spiritum per contemplationem elecatum ad deum, patrem. « Car-
nem contra spiritum », — (13). Quod homo debet libenter Christi
passionem meditar i, et quam fructuosa sit meditatio eius. « Cur-
rite gentes ». — (14). Oratio ad deum patrem. « Domine sancte
pater, propter tuam largitatem ». — (15). Meditacio in Parasceoe.
« Stabat iuxta crucem Yesu Maria mater eius. 0 domina mea
ubi stas? ». — (16). Quod contemplaticus debet appetere bonum
cuilibet, et prò omnibus solicite deprecari. « Hec est contem-
plative ». — (17). Qui contemplatious non reputat alios imper-
fectiores se. « Non cessans ». — (18). Qualiter homo debet se
— 107 — AsHB. 65
ad amorem dei exerciiare et quantum possit ignire cor suum.
« Quia cor contemplantis ». — (19). Qui se perfecte odiai, ut
deum perfecte diligat. « Quia ad dilectionem ». — (20). Quo-
modo homo mutetur in deum. « 0 mirabilis mutatio [] Regula
istius capituli bona. Nullus potest bene perfecte cum deo esse
qui alicui creature affectum ligatum sive inclinatum habet »
(ce. 13' — 41').
B. Capitoli non rubricati. — (21). « O domine tu te michi totum
dedisti ». — (22). « De proximo accipe brevem doctrinam. Unum-
quemque hominem de mundo reputa te ipsura ». — (23). « Servus
dei numquam debet nec aliquid nec aliter cogitare loqui et ope-
rari, quam si deum facie ad faciem videret ». — (24). « Qui-
cumque vult per contemplationem venire ad sumitatem montis
domini ». — (25). « Ad compaciendum domino Yesu Christo
crucifixo II Me tecum occidas et pariter crucifigas me, a te am-
plius valeam separari, et tecum possim vivere in eternum. Amen »
(ce. 41 — 48).
Vili. (S. Bernardi, De interiori homine. Desumiamo questo titolo dal
cod. 66, n. VI). « Multi multa sciunt et se ipsos nesciunt, alios
inspiciunt et se ipsos deserunt. Deum querunt per* ». Lacuna
per mancanza della e. 48 (cfr. il cod. 66, da e. 67, lin. 3 a e. 67',
lin. 19). Ripiglia: « *deum crfeatorem adoro ». Fin. « Videas
etiam meridianum solem iustitie, in quo sponsa sponsum pro-
spicies unum eundem deum glorie, qui cum deo patre et spiritu
sancto vivit et regnat per omnia secula seculorum. Amen »
(ce. 48 — 66).
IX. Apologia sanate et venerabilis riiem.orie B(ernardi) ahhatis Cla-
ravallis, ad Guilielmum ahhatem Claniacensem. In qua primo
tractat contra detractiones. 2° cantra super jluitates. Sed, obmissa
hic prima parte, hic incipit secunda. « Dicitur et veraciter
creditur || omnino precor et supplico. Vale » (Migne, clxxxii,
909 — 918: cap. viii — xiii) (ce. 66 — 72).
X. Epistola sancii Thome de Aquino ordinis fratrum predicatorum,
quomodo studere oporteat in scientie thesauris. « Quia quesisti
a me || de virtute possis ire et proficere in virtutem usque ad
vitam eternam amen. Deo gratias » (e. 72 — 72'),
XI. Libellus beati Augustini episcopi de contemplatone deootissimus.
In dieci capitoli. « Quoniam in medio laqueorum || ut te amem
deum meum » (ce. 72' — 81).
XII. Libellus alias beati Bernardi de scala claustralium. « Cum die
quodam corporali manuum labore occupatus || pacem incommu-
tabilem, pacem in idipsum. Omnis gloria, omnis laus, omnis
ASHB. 65 — 108 —
virtus, omnis sapientia omnis honor sit deo patri et gloriose
virgini Marie. Amen» (ce. 81 — 87).
XIII. Incipìunt Supputationes Augustini. - — Prima pars, ad contem-
plandum de deo patre et caritate eius quani habuit ad nos. « Te
patrem ingenitum ». — Incipit 2^ pars, ad contemplandum de
Christo eterna patria. « Spes mea Christe ». — Incipit tercia,
uhi viens devota ad altiorem contemplationis gradum ascendit.
. « Benedic anima mea domino || Te decet ymnus, tibi debetur
omnis honor, tibi benedictio, claritas, tibi gratiarum actio, tibi
honor et virtus et fortitudo deo nostro in secala seculorum.
Amen » (ce. 87 — 102).
XIV. Humilis confessio peccatorum et indigni laudatoris. « Ignosce,
domine, ignosce pie et miserere multe imperfectioni mee \\ Beati
qui habitant in domo tua, domine : in secula seculorum lauda-
bunt te» (e. 102 — 102').
XV. Incipiunt preces ardentis desiderii, ut Jidelis anima solum Chri-
stum possit amare.
1. In primis " Confitemini domini ". f . Deinde que sequuntur.
« lesu nostra redemptio || impetrante gloriosa genitrice domina
mea cum omnibus sanctis. Amen » (ce. 102' — 104').
2. Hic peccatrix anima gemit nimis et dolet videns terram suam
sine aqua, et idcirco prò desiderio lacrimarum deuotas preces
fundit ad domùnum. Ps. " Quemadmodum desiderat ". Ps. " lu-
bilate deo omnis terra ". « 0 Christe domine verbum patris j|
da mihi effectum petitionis et desiderii mei precibus et meritis
omnium sanctorum. Amen» (ce. 104' — 106').
3. Hic optai amore nimio mens pia datorem omnium honorum;
deum humiliter rogai ut, divine gratie Julia presidio, liec cer-
ianier valeat agere que Aposiolus dicit : " Si consurrexisiis cum
Christo eie, " Psalmus. " Quam dilecta etc. " « lesu domine, Yesu
pie, Yesu bone || beata tui visio et laudatio in secula seculorum.
Amen» (ce. 106'— 107').
4. Vir desideriorum et celestium contemplator, presentia fastidiens,
futura desiderans, gemit ex fundo cordis et plorai cottidie, do-
lens se ibi non esse ubi dilectum suum reaelata facie mereatur
videre, sicut scriptum est " Cupio dissolvi et esse cum Christo ".
Psalmus. " lubilate deo omnis terra ". « Christe domine virtus
et sapientia patris || Ipsum laudo, benedico atque adoro, qui vivit
et regnat deus etc. » (ce. 107' — 109').
XVI. Humilis supplicano peccatoris in tempore angustie et necessitatis.
« Miserere, Domine, miserere pie mihi misero peccatori \\ Scis
omnia, potes omnia. Amen» (ce. 109' — 110).
— 109 — AsHB. 65-66
XVII. De passione domini. « Hora matutinali in orto captus et tentus |)
Qui ergo locutn ab ipso sanctificatum polluit, sacrilegium com-
mittit » (e. 110).
XVIII. Oratio beati Ambrosii episcopi ante celebrationem misse a sa-
cerdote dicenda. « Summe sacerdos [| Tunc enim me de te sa-
ciabis sacietate mirifica, ita ut neque esuriam neque sitiam in
eternum. Amen. — Deo gratias. Finis » (ce. 110 — 111').
66 (139. — 70).
S. Bernardo e altri. Opuscoli morali e ascetici. Ritmi yari.
Merabran. e cartac, sec. XV, m. 0,171 X.O; 120, di carte 82: sono
bianche le ce. 46, 47, 80 — 82. Quadd. sette, di dodici carte ciascuno
(salvo l'ultimo, cui sono state recise le ce. 8** e 9^) ; membranacee,
in ciascun quad., le due carte estreme e le due centrali; e cartacee,
le intermedie. Scrittura miniita, tutta di una mano, salvo il n. iv. A,
che è incluso dopo, ma da mano contemporanea, in una carta ri-
masta bianca.
Provenienza Gianfilippi, colla segnatura 152 (D).
Legatura in pelle verde ora assai sbiadita e tarmata.
I. Tractaius sancii Bernardi de edijìcanda domo spirituali atque in-
teriori, et de nobilitate conscientie, et de septem columpnis in ea
erigendis. Capitoli trentotto. « Domus hec in qua habitamus ||
celestium potius contemplatione quam terestrium occupatione »
(ce. 1 — 25').
II. Liber sancii (Ambrosii) de confliciu oitiorum et viriutum. « Apo-
stolica vox clamat per orbem (j hunc legendum et aliis tradere
debes, ut, abhorrendo vitia et induendo te vestimentum virtutum,
possis ad regnum perpetuum pervenire ec. — Explicit liber sancti
Ambrosii episcopi de conflictu vitiorura et virtutum » (ce. 25' — 34).
(Il nome di S. Ambrogio è scritto nel titolo in rasura da mano
moderna ; ma nell' Explicit è originale. Il cod. 30 di questa Col-
lezione, essendo mutilo in principio e in fine, non ha nome
d'autore. — Cfr. Migne, xl, 1091 — 1106).
III. Istruzioni a un sacerdote intorno alla preparazione alla Messa;
divise in dodici punti, con in fine una esposizione del Pater
Nosier e della prima parte deir.4ce Maria. « Exigis a me, frater
carissime et dulcis in domino, ut circha misse officium.aliqua
tibi preparativa depingam || "Et benedictus fructus ventris tui ",
quem tu Virgo humilis casta concepisti ec. ut hunc benedictum
fructum tuum, quem nobis dulce germen produxisti, munde con-
cipere, innocenter portare et in cunctis virtutibus sancte gene-
rare merear, Yesum Christum dominum nostrum » (ce. 34 — 45).
ASHB. 66 — 110 —
IV. Ritmi vari.
A. InnocEìNtius tertius, in libro de vilitate et condietione hu-
mane nature.
1. « Cur mundus militat sub vana gloria |] Felix qui poterit mun-
dum contemnere. Amen» (e. 48 — 48').
(Cfr. Migne, clxxxiv, 1314 — 1316 : S. Bernardi, Opp. sup-
posititia; Rythmus de contemptu raundi, dalla quinta strofa
alla fine).
2. « Absque timore dei vivens homo cuncta timebit || Si dominum
timeas et amas, nil periet inde. Amen » (e. 48').
B. Bernardus.
1. Regola a ben vivere. — (1). « Recte vivendi doctrinam, sive ca-
vendi | Que mala sunt multis et sepe nocentia stultis ] Pando ec. ».
— (2). « Hoc tibi sit menti carnem superare volenti ». — (3). « Si
cupis esse bonus ad sancta negotia pronus ». — (4). « Est caro
damnosa res lubrica res villosa ». — (5). « Si vis gaudere, stu-
deas in pace scilere {corr. silere) ». — (6). « Si cuiquam fari
promiseris aut operari ». — (7). « Ludere ne cures quia posses
ledere plures ». — (8). « Cura comedunt fratres, comedas et
tu reverenter ». — (9). « Stes satis in cella vitansque plurima
bella ». — (10). « Occia sic obsunt animas, sic ledere possunt ».
— ' (11)- « Cura fatiunt opera fratres comuniter ulla ». —
(12). « Numquam despitias alios, sed nec maledicas». — (13). «Ne
valeas ledi, prelato scraper obedi ». — (14). « Non sis ad risum
facilis qui vis paradisum ». — (15). « Si Cristum queris, fugias
vultum mulieris ». — (16). « Non sit araititia (sic) triplex nimium
tibi trista ». — (17). « Porticus et vici tibi scraper sint iniraici ». —
(18). « Grata raedella tibi patientia sit Crucifixi ». — (19). « In te
sanctorura vigeant moderamina morum ». — (20). « Argue te
solum, nec index sis aliorum ». — (21). « Si quis te ledit de-
ridet nec tibi cedit ». — (22). « Cum vadis cubitum, Crucifixi fac
tibi signum ». — (23). « Vir reverende bone, qui ferves reli-
giose (/. religione) ». — (24). « Passio divina tibi scraper sit me-
dicina ». — (25). « Orania que dixi sint laus et gloria Cristi ». —
(26). « Salve, crux sancta, qua dantur raunera tanta || In te
cumfixura rae ducat im paradisum. Amen» (ce. 49 — 55').
2. Visio beati Bernardi de anima et eorpore. « Noctis sub sci-
lentio tempore brumali | Deditus quodammodo sompno spiri-
tuali 11 De raorte dura cogito contristor et conploro 1 Unura est
quod raoriar ; et térapus ignoro ; 1 Tertiura, quod nescio quorum
iungar choro. 1 Sed, ut suis merear iungi, deum oro. Amen »
(ce. 56 — 60').
— Ili — AsHB. 66-67
V. Libar devotissimus de corpore Cristi. Capitoli otto. « Cum quanta
reverentia corpus Cristi a Jidelibus sit devote recipiendum.
r[". " Venite ad me omnes qui laboratis " ec. dicit dominus [|
De ohlatione Christi in eruca et propria resignacione. Cap/'^
octavum. Sicut egometipsum ec. Ecce ego me totum obtuli patri
prò te, dedi etiam totum corpus meum in cibum et sanguinem
in potum, ut ego totus tuus * » (ce. 61 — 66).
VI. Traetatus sancti Bernardi abbatis Claraoalensis de interiori ho-
mine, quomodo inveniat daum. « Multi multa sciunt [j Videas
etiam meridianum solem iusticie. In quo sponsum tuum sponsa
prospicies, unum eodemque {sic) dominum glorie, qui vivit ec. »
(ce. 67 — 79).
67 (140. — 72).
Sermoni di Padri per le domeniche e le altre feste dell'anno.
Estratti di Omelie e di trattati biblici. Spicilegio Cassinese.
Cartac, sec. XVI, m. 0,210 X 0,140, di carte xvij (num. mod.) e
283 (num. ant.) : ma di queste manca la 133 con mutilazione del testo.
Le oc. j — xvij sono divise in due quadd. (j — viiij, frammentario ;
X — xvij): le ce. 1 — 283 in 28 quadd. non numerati, generalmente
di carte dieci ciascuno, salvo che i quadd. i (ce. 1 — 12) e xviii
(oc. 173 — 184) sono di dodici carte: al quad. xxii, di carte dieci
(ce. 215 — 224) è stata aggiunta con una linguetta la e. 225: e il
quad. u.ltimo è d'otto carte (ce. 276 — 283). La scrittura, umanistica
acuta, sebbene presenti qua e là alcune disuguaglianze, pare da
attribuirsi tutta ad una sola mano e a scrittore verosimilmente
dell'alta Italia.
Notinsi queste date : 1507, giugno 2 (e. 78) ; 1507, agosto 18, 19,
ottobre 13, in Montecassino (ce. 137', 140, 150'); 1509, settembre 22,
dicembre 2, in Montecassino (ce. 269, 184) ; 1512, maggio 4, in Na-
poli (e. 39). E nei quadd. preliminari, apposti al codice, quando
questo era già formato, leggesi a e. ij ' « hoc anno 1517 » ; e in una
ricetta medicinale, inserita anche più tardi, (e. ij) è la data : « 1526,
de mense octubris, Mantue ». Posti questi elementi, possiamo ar-
guirne: che il testo è stato scritto tra il 1507 e il 1512, in quadd.
sciolti e in gruppi distinti (onde si spiegano anche certe trasposi-
zioni nella copia di alcuni testi: cfr. nn. i, 6, 7, 9; iii, 4, 5, e la
disordinata successione delle date di copia) ; che in molta parte la
materia è stata esemplata da codici antichi di Montecassino: che
non più tardi del 1517 il cod. fu messo insieme, fattovi l'indice, e
appostevi le tavole e i computi cronografici.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Note di Se. Maffei nel
dorso del cod. Segnature: 410. 93 (D).
Legatura in pergamena.
A. Frammento d' indice del libro, mancante del principio (ce. j — ij).
B. Tavole, Computi e Note cronografiche.
1. Avvertimento preliminare alle Tabulae Terminoruni, seguito
da questa nota : « Nota ad inveniendum litteram prò pronun-
ASHB. 67 _ 112 _
tianda luna im martilogio (sic) : accipe aureum numerum anni
currentis; et illi numero adiunge tria: ut in hoc exemplo: 1517
currit prò aureo numero 17. adiunctis tribus fìunt 20. Littere
martirologii sunt 19. ergo prima littera, scilicet A, currit hoc
anno 1517 » (e. ij').
2. Tabulae terminorum, dall'anno 1515 al 1591 (ce. iij — iiij).
3. Tavole mensili da gennaio a novembre (il dicembre manca per
mutilazione del quaderno), dove per ciascun giorno del mese
sono notate Hore e Minuta Ortus solis, Hore e Minuta Nonarum
(ce. iiij' — viiij').
4. Tavole dei novilunii, con questa nota preliminare. « Si cupis
nosce {sic) quando renovatur Luna, tolle aureum numerum ilio
anno currentem, et reperies in subscripta tabula, quo die bora
et puncto renovatur luna singulo mense» (ce. x' — xv).
5. Computi, generalmente in versi. « Ad inveniendum aureum nu-
merum. Ignorans numerum || Z)ee^ara^i"o carminum supra posi-
torum ec. In prima littera lanuarii ec, exceptis aliquibus locis,
ut patet in versibus » (ce. xv — xvij : la e. xvij ' è bianca).
C. Ricette medicinali inserite dopo in ispazi rimasti bianchi. (Sebbene
siano scritte in fretta, la mano sembra uguale). — Ad expel-
lendam fehrem quartanam (e. ij). (Notisi questa data: « Ego
expertus sum in me et liberatus sum de anno 1526 de mense
octobris Man tue. Deo gratias.) — Ad squinantiam. — Ad pleu-
resim. — Pro dolore laterum. — Pro stomacho (e. x).
I. Per le domeniche e le altre feste dell'anno. Sermoni ed Estratti.
1. " Diligite inimicos vestros. " Mathei, 5. XJnde beatus Augustinus.
« Diligere inimicos deus precepit \\ eternam mortem ». — « Non
virtus sed causa virtutis || quum verum iter amiseris » (e. 1).
2. Luce, lo. De filio prodigo, qui cupiehat implere ventrem de
siliquis ec. U'nde Hieronimus. « Possumus siliquas |j ferro acu-
tissimo desecamus » (e. 1 — 1').
3. Feria 4.* post dominicam de Passione. " Facia sunt Encenia
in Herosolimis. " Augustinus. « Quisquis ad sumendum cibum j|
Si tantos labores cum avaris portat cupiditas, nobiscum non
portat caritasl Evangelium intendite » (e. 1').
4. Sermo sancii Leonis pape in quadragesima. « Hebreorum qun-
dam (l. quondam) populus H in sacramento reformationis hu-
mane. Per Christum ec. » (ce. 2 — 4).
5. Dominica <?.* Adcentus Domini. " Quum audisset Johannes in
vinculis opera Christi. " Sermo sancii Augustini episcopi. « Jo-
hannes inquit II assignare solus meruit mundi salvatorem ec.»
(ce. 4' — 6').
— 11.3 — AsHB. 67
6. Sermo sancii Fulgentii episcopi in solemniiate sancii Siephani
proihomariiris. « lesus filius Naue in heremo pugnabat || nisi
prò tuis inimicis oraveris conversus ad dominum lesum Chri-
stum, cui est honor ec. » (ce. 6' — 7'; 9 — 9').
7. Sermo in Advéhiu domini nosiri lesu Chrisii. « Carissimi fra-
tres, satis habondeque dixisse me credo \\ ut regnum possimus
dirripere salvatoris. Qui vivit ee. » (ce. 9' — 10', 8).
8. Sermo de Adveniu Dom,ini. « Audistis, fratres carissimi, dum
cum hostibus dimicaret lesus Naue || nunquam dominum gloriae
necasset » (e. 8 — 8').
9. Sermo de Adveniu. Sine principio. « Zacharias de Christo et
ecclesia sic inquit [] usque ad mortem prò dei lege certa veruni. —
Explicit» (ce. 8', 11 — 12'j.
10. In Epiphania Domini. Sermo sancii Gregoru Nazanzeni magni
theologi. (In margine è questa nota : « Apud graecum codicem
est theophania, et in nativitate domini est hic sermo ». —
Alcuni passi del testo greco sono riferiti nei margini delle
ce. 13 — 14). « Christus nascitur, gloriamini || in quantum vin-
ctis in carne possibile est. Per Christum ec. » (ce. 13 — 22).
11. Sermo sancii Gregoru Nazanzeni diciiis Apologeiicus, idest
saiisfaciionalis, de Epiphania domini nostri lesu Chrisii. « Ite-
rum lesus meus et iterum misterium || lux vestra fulgeat coram
hominibus. Per Christum ec. » (ce. 22 — 32').
A e. 23, marg. inf., è un epigramma col titolo: Bacchus de
se ipso.
12. Sermo sancii Gregoru presbiieri Aniiochiae de Epiphania do-
mini lesu Chrisii. « Veri amatores Christi [[ ipsum igitur audite
qui mecum et cum eodem spiritu sancto in trinitate perfecte
vivit ec. » (ce. 32' — 36').
13. Sermo sancii Fulgentii de Epiphania. « Post illam solemni-
tatem j] insistentes operibus iustis. — Explicit. die 4 maii 1512.
Neapoli » (ce. 36' — 39).
14. Sermo sancii Leonis pape de Naiiviiaie redempioris nostri do-
mini lesu Christi. « Incarnationis divine misterium [] in domo
dei semper esse possitis. Amen» (ce. 39 — 42).
15. "' Si manseriiis in verbo meo ec. " Ioannis 8. Unde Augustinus.
« Cognoscetis veritatem || liberos vos faciet. — Finis » (e. 42 — 42').
16. " Fratres videte iiaque quomodo caute ambuleiis ec. "" Ad Ephe-
sios. Cap.° 5." Domina (1. Dominica) 20 post Penihecosien.
Sermo sancii Augustim episcopi. < Apostolus cum legeretur \\
ad eterna mereamur pervenire premia. Prestante domino nostro
lesu Christo etc. » (ce. 43 — 46).
Laur. Ashb. — I. 8
ASHB, 67 _ 114 _
17. " Viriliter age ec. " Versus psalmi 26. Sermo saneti Augustini.
« Frequenter, fratres, cum psalmista [| coronent vincentes »
(ce. 46 — 48').
18. Omnes qui volunt pie vivere in Christo, perseeutionem paciuntur.
Sermo sancii Augustini episcopi. « Scire et intelligere debe-
mus Ij premium mereamur. Quod ipse prestare dignetur ec. »
(ce. 48' — 51).
19. " Vigilate, quia nescitis dieni neque horam. " Sermo saneti Au-
GUSTiiNi. « Fratres quod audistis monentem scripturam |j qui in
altis habitat et humilia respicit, lesus Christus dominus noster,
qui cum patre ec. » (ce. 51 — 53).
20. lohannis 21." " Dixit lesus Simoni Petro: Simon lohannis, di-
ligis me etc. " Sermo sancii Augustini in Vigilia apostolorum
Petri et Pauli. « Presens evangelica lectio \\ que nulla morta-
lium possunt extimatione taxari » (ec. 53 — 58').
21. Dominica 16 post Pentecosten. Sermo sancii Augustini. '' Fra-
tres obsecro vos ne deficiatis in tribulationibus ec. " « Apostolum
audivimus, psalmum audivimus |) Magna scientia, ista confi-
dentia. — Explicit. Deo gratias. Amen» (ce. 58' — 62').
22. Sermo sancii Io, Chrisostomi de verbis Apostoli. " Obsecro vos
ne deficiatis ec. " Ad Epheseos 3.° cap.° « Apostolus Paulus lo-
quiturjlquia incertus est exitus » (ec. 63 — 64').
23. " Fratres obsecro vos ego vinctus in domino, ut digne aiyibu-
letis ee. " ad Ephesios. Sancii Hieronimi sententia. « Digne vo-
catione ambulare [| videant comparatione nescire » (e. 65 — 65').
24. Dominica 14 post Pentecostem. Sermo sancii Augustini epi^
scopi super epistolam ad Galatas. 5.° cap." « Fratres, spiritu
-ambulate. — Apostoli verba dico |1 De nullo enim iaeente despe-
randum est sub tali suscitatore. — Explicit» (ce. 65' — 69).
25. Ex traetatu sancii Hieronimi. (Domenica predetta, sullo stesso ar-
gomento). « Dico autem: Spiritu ambulate ec. — Et hoc secundum
superiora dupliciter accipiendum || sed spiritum allegorie sequi-
. tur previantem. — 1507. Explicit. 4"* nonas iunii » (ce. 69 — 78).
26. Dominica octava post Pentecosten. " Fratres debitores sumus
non carni. " Ad Romanos. 8. Sermo sancii Augustini episcopi.
« Verbi dei altitudo [] eoheredes autem Christi, conversi ad Do-
minum » (ce. 78 — 85).
27. Sermo Origenis. (Domenica predetta, sullo stesso argomento).
« Debitores sumus ee. — Spiritus Christi habitare in nobis 1| here-
ditatis gloriam consequamur. — Explicit» (ce. 85 — 86').
28. Dominica 7." post Pentecosten. " Humanum dico ee. " Ad Ro-
manos. 6.° Sermo sancii Augustini. Posi longam digressionem.
— 115 — AsHB. 67
« Prestitit dominus deus noster, cui gratias simul agimus, ut
videremus vos et videremur a vobis [1 tria hominum genera
odit deus » (ce. 86' — 90).
29. Item unde supra. Sermo Origenis. « Humanum dico ec. — Pu-
dorem quendam per hec incutit Apostolus \\ habent vitam eter-
nam, — Explicit » (ce. 90 — 92).
30. AuGUSTiNUs in quodam sermone apostolorum Patri et Pauli.
« Dies malos, fratres, nos facimus \\ nobis non respicientibus
que videntur, sed que non videntur. — Finis » (e. 92 — 92').
31. Sermo divi Augustini in dominica qua loh hy storia ponitur. Ps.
" Esultate iusti in domino. " « In dei laude gaudere || non me-
dico consilium prebeamus conversi ad dominum. — Explicit »
(ce. 93 — 98).
32. Sermo sancii Io. Chrisostomi. (Domenica predetta). « Et dixit
Dominus ad Diabolum: Animadvertisti ad puerum meum lob? —
Laudat lob sanctissimum dominus || cum uxore et filiis vixit. —
Explicit» (ce. 98 — 100').
33. Feria sexta leiunii septimi mensis. Sermo sancii Ioannis Cri-
sostomi. € Si homo priscam sui originem |1 meruerit separari. —
Explicit» (ce. 100' — 102').
34. Sermo sancii Maximi episcopi. Feria 4.* leiunii sepiimi mensis.
« Non semper, fratres dilectissimi, suavitate !| vita correctiore
commendat. — Explicit» (ce. 102' — 104').
35. Sermo saneti Ambrosh achiepiscopi (sic), de duplici ientaiione.
« Duplex est temptationum species || Per eum qui vos vocavit
Christum lesum ee. — Explicit» (ce. 104' — 112).
36. Dominica IS.* post Peniecosien. " Fratres si spirita vioimus ec. "
Ad Gallatas. 6.° Ieronimus. « Utamur hoc testimonio \\ maxime
autem ad domesticos fidei » (ce. 112 — 120').
37. Item unde supra. Sermo sancii Augustini episcopi ec. « Fratres
si preocupatus II nihil potestis facere » (ce. 120' — 123').
38. Dominica 18 post Penteeosten. Ad Ephesios. 4.° Sancii Hie-
RONiMi sermo. « Fratres renovamini ec. — Nec in sensu reno-
vamur II quidem sindi {sic) potest » (ce. 123' — 127).
39. Dominica 20 post Penteeosten. Ad Epheseos. o.° Capitalo. Ex
iractatu dici Hieronimi. « Fratres videte ergo quomodo caute
ambuletis ec. — Recte Ephesiis [j illum timemus offendere »
(ce. 127 — 130').
40. Dominica 21 post Pentecostem. Ad Ephesios. 6." Hieronimus.
« Fratres confortamini in domino ec. — Scio in greco || quod
est verbum dei. — Explicit. In Casino, die 18 augusti 1507 »
(ce. 130', 132', 134 — 137'). — Lacuna nel testo da « intellexisse
ASHB. 67 _ 116 —
apostolum » a « de quo loquitur deus » per mancanza della e. 133
(cfr. Migne, xxvr, 546 — 547).
41. Dominica 7/ post Pentecosten. Sermo saneti Io. Chrisostomi
super verbìs ecangelii Matìiei 7." " AUendite a falsis Prophe-
tis ec. " « Omnibus notum est || facite quodcumque iubetur. —
Explicit. In Casino. 19 augusti 1507» (ce. 137' — 140).
42. Dominiea 10^ Seeundwn Lucam, capìtulo 12. " Quum appro-
pinquasset lesus Hierusalem ec. " Ex omelia sanati Gregorii
pape. « Sciendum nobis est || et compatiendo proximo ».
Segue, a capoverso, quest' annotazione : « Sequitur, Qualiter
Martirius monachus, putans se portare leprosura ad monaste-
rium, dominum portavit lesum » (ce. 140 — 141').
43. Dominica 19. " Aseendens Jesus in naviculam ec. " Matìiei 9."
Chrisostomus. « Que causa est || longinquitate langoris » (e. 142).
44. " Aceedens unus ad lesum ec. " Mathei, 19," eapitulo. Crisosto-
Mus. « Quam sapienter ait: Serva manda (s,ie) (| dominus dicit:
Quam difficile dives in regnum celorum etc. » (e. 142 — 142').
45. Sermo sancii Iomannis Chrisostomi in festo sanctorum apo-
stolum Petri et Pauli. « Hodie nobis terra || ac pietate insignes.
Ideoque prò bis gratias agamus ee. » (ce. 143 — 147').
46. Dominica 1 7 post Pentecosten. "' Cum invitatus fueris ad nu-
ptias ec. " Luce. Super his verbis quidam sic dicit. « Nota quod
tria sunt damna |] et versum est caput in caudam » (e. 147').
47. Sermo sancti Gregorii Nazanzeni episcopi in laudem sancii
Pauli apostoli. « Grande impedimentum || Christum misericordem
accedentibus facit. Cui sit gloria ec. — Explicit Sermo ec. Ca-
sini. 13 octobre 1507» (ce. 148 — 150').
48. Sanctus Basilius, inexpositione proverbiorum Salomonis. « Pro-
verbiorum nomen \\ voluntatem dicentis insinuat » (e. 150').
49. Ad Romanos. 8." « Existimo quod non sunt condigne pas-
siones 11 frangi et non flecti possunt » (ce. 150' — 152').
50. Sermo sancti Basilii de anima custodienda. « Sermonis nobis
usum II Attende ergo tibi, ut possis attendere deo. — Finis »
(ce. 153 — 161).
51. " Audiens sapiens sapientior erit ec. " Proverbiorum p." C." Ex
quodam sermone sancti Basilii. « Intelligens gubernationem
acquiret. — Omnis homo [| portum divine voluntatis in Christo
lesu ec. » (ce. 161 — 162').
52. Leetio sancti Evangelii seeundum Matheum. " In ilio tempore.
Dixit Simon Petrus ad lesum. Ecce nos reliquimus ec. " Omelia
Origenis. « Qum (sic) cuidam adolescenti || possidebit vitam
eternam » (ce. 163 — 166').
— 117 — ASHB. 67
53. In saneto Penteeostes die. Seeundum loannem. " Si quìs dilìgit
me etc. " Omelia saneti Gregorii pape. « Libet, fratres caris-
simi, evangelice verba lectionis || non relinquitur sed datur per
dominum nostrum lesum Christum ec. » (ce. 166' — 172').
54. In solemnitate Transjigurationis domini nostri lesu Christi. Ser-
mo saneti Effrem monachi et diaeoni. «De regionibus messis gau-
dium II regnum et imperium nunc et semper ec. » (ce. 172' — 177).
IL Tractatus sancti Ambrosii episcopi et doctoris irrefragabilis in lau-
dem sancte et individue trinitatis. « Nullus qui sanum || unitate
iungimus. — Explicit. Deo gratias. Amen. — Suprascriptus tracta-
tus sancti Ambrosii in laudem ee. scriptus est in sacro Monasterio
Casinensi die 2." Decembris 1509. Laus Deo » (ce. 177 — 184).
(Cfr. Migne, xvir, 509 — 522. Il testo del presente codice, che
non ha distinzione di capitoli, termina a mezzo il cap. xi della
detta edizione, che ne ha xxxv).
III. Altri estratti.
1. Ex quadam omelia sancti Gregorii pape (in Math. xii, 46). Le-
gitur autem in festioitate sancte Felicitatis m,artiris. « Sequamur
fratres || carnalia desideria in mente trucidamus » (e. 184').
2. Sentenze estratte da S. Girolamo e da S. Agostino (e. 184').
IV. S. Pier Damiano. Epistole ovvero Opuscoli. (Ne indichiamo i
principi, coi richiami al Migne).
1. Epistola Petri Damiani seu Petri Cardinalis Ostiensis episcopi
ad Desiderium tane Casinensem Abbatem et Cardinalem, po-
stea vero Papa Victor dietus est ec. « Arehangelo monachorum
Desiderio Petrus peccator monachus servitutem. Non ignorare te
patior » (Migne, cxlv, 559 — 572: opuse. xxxiii) (ce. 185 — 194).
2. Epistola eiusdem P. D. ec. Saneto Casinensi monasterio, de
quibusdam mìraeulis. « Domino Desiderio Arehangelo mona-
chorum ec. Petrus peccator ec. Dum in meo pectore » (Migne,
CXLV, 571 — 584: opuse. xxxiv) (ce. 194 — 202').
3. Item epistola eiusdem P. D. ee. ad Casinensis Cenobii Abbatem
Desiderium et cardinalem, de nonnullorum animalium piscium
et aoium naturis morali interpretatione eleganter discussis. Est
sine principio. « * Mollis et dissoluta quelibet anima » (Migne,
CXLV, 774 — 792: opuse. lii, da metà del cap. 12 alla fine. Seb-
bene il testo del nostro cod. abbia lettera maiuscola in prin-
cipio, il primo periodo è acefalo : « Sed hanc sarra dum perse-
quitur, deficit: quia mollis et dissoluta ee. ») (ce. 202 ' — 216).
4. P. D. monachi ec. epistola ad Cluniacensem monasterium missa.
« Vere sanctis ee. Petrus peccator ec. Nolo vos lateat » (Migne,
cxLiv, 378 — 386: epp. v, 5) (ce. 216 — 221', 224).
ASHB. 67 — 118 —
5. Epistola P. D. ec. ad Cenobium casinense, de obseroatione sexte
Feriae. « Sanctis fratribus ee, Petrus peccator ee. Observatio
sexte feriae» (Migne, cxlv,679 — 686: opusc. xliii) (ce. 224 — 224',
223 — 223', 222 — 222', 225 — 225').
(Vedi anche il n. XI).
V, Pietro Diacono, monaco cassinese.
1. Omelia Petri Diaconi monachi Casinensis in festo sanctissimi
patria nostri Benedicti. Ha per testo la lezione evangelica * Nemo
accendit lucernam " (Lue. xi, 33). « Lectio sancti evangelii, que
hodie vestris auribus insonuit || corpus lonate de sepulchro tra-
hentem foras proyciebant » (ce. 226 — 237').
(Edita pei tipi di Montecassino, 1870, dal Cod. Casin. 361, col
titolo : Petri Diaconi monachi Casinensis in festo S. Benedicti
abhatis Sermo mine primo in lucem editus. In 4", di pp. 11).
2. Omelia per l'ottavario di S. Benedetto. (Di séguito alla prece-
dente, e senza titolo). « Egregii atque preciosissimi confessoris
Benedicti octavum festivitatis diem eiusque sacratissimi corporis
inventionem hodie colimus || in Cananitidem terram tumulandum
deducit. Et nos ergo, fratres, suppliciter redemptoris nostri fla-
gitemus clementiam, quo, destructis vinculis mortis, bona domini
in terra viventium cum eodem patre sanctissimo videre feliciter
mereamur ec. Amen. — Explicit » (ce. 237' — 256').
3. Idem qui supra Petrus Diaconus, in Libello de Viris illu-
stribus Monasterii Casinensis. « Benedictus monachorum insti-
tutor II a toto orbe venerabiliter honoratur » (Migne, CLXxni,
1010 — 1012: cap. i) (e. 257).
VI. In quadam Cronica Casinensi hec habentur, « Bonitus post san-
ctissimum patrem Benedictum quintus abbas Casinensis fuit []
Casca enim antiquitus dicebatur, vetustior res » (e. 257 — 257').
Vii. Versi in onore di S. Benedetto.
1. Prologus Pauli Diaconi et monachi in subsequentes versus de
miraculis sanctissimi patris nostri Benedicti. « Diebus lusti-
niani ec. ». — Versus eiusdem Pauli Diaconi. « Ordiar unde tuos {|
sint precor apta tibi » (Migne, xcv, 468 — 472) (ce. 257' — 259').
2. Precatio prò se et aliis. « Hunc venerande pater || sit tibi laus
et honor. A(men) » (ce. 259' — 260).
3. Alias Prologus eiusdem Pauli Diaconi. « Libet me breviter
referre ec. » — Marci poete discipuli patris nostri Benedicti in
eius laudem incipiunt carmina. « Ceca profanatas || pectora bruta
tui. — Expliciunt» (Migne, lxxx, 183 — 186) (ce. 260 — 261').
4. Item Versus saneti Bertarii abbatis et martiris de miraculis
almi patris nostri Benedicti. — (1). « 0 Benedicte pater [| semper
— 119 — ASHB. 67
in orbe fuit ». (È assai più ampio del testo contenuto in Migne,
cxxvi, 975 — 978, con varianti anche nei distici corrispondenti.)
(ce. 261 — 264'). — (2). Precaiio prò se et aliis. «. Euge pater
sancte |] sine fine coronas » (cfr. Migne, ivi, 978) (ce. 264' — 265).
Vili. Dai Gesta di S, Bertario abate. « Legitur in gestis sancti Ber-
TARii abbatis Casinensis et raartiris, quod abbas Casinensis
istis precipuis titulis decorabatur : Patriarcha Sacre Religionis ||
et tamen non sibi tantum sed et nobis, quia quotidie orat prò
nobis. Amen » (e. 265 — 265').
IX. Carmina Petri Damiani ec. (Cinque esametri.) « Sepe saluti-
feram |] sotii nec labe tenetur » (e. 265').
X. Infraseripta mirabilia, que referuntur in laudem sancti Thome
apostoli, reperi in quodam libro antiquissirno in Bibliotheca
Sacri cenobii Casinensi. « Temporibus antiquis |] Thomam apo-
stolum suum operari dignetur. Cui est honor ec. Amen. — Explicit
— Scripta in Casino Monte, die 22 septembris 1509. Deo gratias.
Amen » (ce, 266 — 269).
XI. Altre epistole di S. Pier Damiano.
1. P. D. Hostiensis episcopi epistola. « Domino A. venerabili Ar-
chiepiscopo Petrus peccator ec. Quia novi sanctam mentem »
(Migne, cxLv, 584 — 590: app. all'opusc. xxxiv) (ce. 269' — 273').
2. « Domino Ioanni religioso viro Petrus peccator ec. Quod epi-
scopatum me relinquere » (Migne, cxliv, 413 — 414 : epp. vi, 27)
(ce, 274 — 275).
3. « Domino Stephano religioso viro Petrus peccator ec. Quum in
psalmodie studiis 1| perciperet medici nam ». (È soltanto la prima
parte dell' ep. 29 del libro vi, in Migne, cxliv, 419 — 420)
(e. 275 — 275').
XII. Brevi estratti. — Leo papa, in sermone de Epiphania. — Zelus
et caritas sancti Ambrosii erga subditos. — Landulphus, in libro
de vita Christi. — Augustinus (ce. 275 — 276).
XIII. IsiDORUS, in libro 3.° sententiarum, capp. 61 — 66. « De oppres-
soribus pauperum. Iniqui dum constantiam ]j De vite exitu. Quam-
vis sancti ec. letificandos concludit » (ce. 276' — 278').
XIV. Da S. Agostino.
1. Estratti. — lohannis 16." " Si quid petieritis. " — In vigilia
Ascensionis. lohannis. 17." "Pater clarijica " (ce. 278' — 279).
2. Seeundum Lucam. 1 1.° " Quis vestrum habebit amicum, ec. " Ome-
lia saneti Augustini episcopi. « Audivimus nos exhortantem 1| in
terra exerceantur, in celo coronentur. — Explicit» (ce. 279' — 282).
XV. Sentenze estratte da S. Girolamo (ce. 282, 283': le ce. 282' — 283
sono bianche).
AsHB. 68-69 . _ 120 —
68 (141. — 73).
Liber Sciutillarum. Excerpta varia.
Cartac., sec. XV, m. 0,141 X0;100, di carte 75, delle quali le
ultime sei sono bianche : le ce. 1 — 64 sono numerate nel sec. XVI
da 55 a 118. Scrittura semigotica usuale.
Provenienza Gianfìlippi.
Legatura moderna in pelle con impressioni a secco. '
I. {Liber Seintillarum, qui attribuito al venerabile Beda. — Cfr. Mi-
gne, Lxxxviii, 597 — 718 : Defensoris monaci (saec. Vili), Sein-
tillarum Liber. Il testo del presente cod. corrisponde quasi in-
teramente alla detta stampa nella disposizione dei capitoli, ma
ha differenze notevoli nel contenuto). « De Caritate. Gregorius.
Caritas est dilectio dei et proximi [j De dicinis leetionibus. Qui
legit in Evangelio ee. Ysidorus. Sicut qui tardus est ad ca-
piendum ec. per desideria derelinquit. Laus Deo amen. — Ex-
plicit Liber Sintillarum venerahilis Bede presbiteri. Deo gratias
amen» (ce. 1 — 64' = 55 — 118', num. ant.)
II. Altri Excerpta dalla Bibbia e dai Padri. « Ieronimus ad Deme-
à triadem. Rumpe moras omnes || Gregorius. Qui pacienter tole-
rat mala ec. 0 summa libertas, qua optenta vix possit homo
peccare» (ce. 65 — 68').
Segue: Tabula super librum Sintillarum Bedae. (Indice alfa-
betico dei capitoli, scritto nel sec. XVI, coi richiami alle carte
della num. ant, eh' è della stessa mano) (e. 69 — 69').
69 (142. — 74).
Miscellanea Francescana.
Membran. e cartac, sec. XV, m. 0,147 X0?105, di carte 200, in
parte numerate originalmente: sono bianche le ce. 127, 128, 200. Le
carte esterne e centrali di ciascun quad. sono membranacee, le altre
cartacee. Scrittura semigotica monacale, di mano di frate Seba-
stiano da Verona, che si nomina a co. 59', 126', 194', colle date:
22 novembre 1470; 20 marzo 1481 ; 19 aprile 1471. — In una guar-
dia, a principio del cod., è un indice sommario del contenuto ; nel
tergo di un'altra in fine, mutila, sono alcune orazioni latine.
Provenienza Grianfìlippi, già Saibante. Segnature: S. So. I (nella
guardia^ anter.) 290 (estern.). In questo, come nei precedenti e nei
seguenti codd. Saibante, sono note o indicazioni sommarie del con-
tenuto, di mano di Scipione Maffei, che stimiamo superfluo d'ora
innanzi indicare : tali note si trovano talvolta nel dorso, tal' altra
nelle guardie.
Legatura antica in cuoio con eleganti impressioni a secco, col
dorso rifatto modernamente. Un cartellino membran. col titolo, che
verisimilmente stava prima sul dorso, è ora incollato nell'interno
della coperta anteriore.
— 121 — * ASHB. 69
I. Liber dialogi anime et hominis, seu Liber qui merito appellatur
Ymago vite, expletum (sic) per venerabilem dominum fratrem
BoNAVENTURAM chardinulem ordinis m.inorum. — Prologus.
« Flecto genua mea [] finis et complementum ». — " Anima. Die,
queso, o homo || donec intrem in gaudium dei mei ec. " — Segue
questa nota in rosso : « Explicit liber ec. die xxij mensis no-
vembris 1470. Frater Se(bastianus) de Verona ordinis mi-
norum in S. Bernardo Verone» (ce. 1 — 59').
II. Tractatus de socidis seu societatibus pecunie et animalium editus
a speetabili et exeellentissimo iuris utriusque doctore domino
Angelo Parigli perusino. « Quoniam laycorum frequens est
usus 11 Et hec sunt que circa premissas societates ec. dicenda
occurrunt mihi Angelo Parigli perusino, iudicio tamen saniori
semper salvo» (ce. 60' — 77').
Seguono Tres casus fratria Clari de socitis (ce. 77' — 78).
III. Grazie e privilegi concessi dai pontefici ai frati minori.
1. Casus concessi a domino pp. Eugenio 4.° fratribus, a petizione
dei frati Franciscus de Bononia e lacobus de Primaticiis, pre-
sentatisi a lui in Firenze il 3 gennaio 1440. « Ego frater Fran-
ciscus de Bononia |} cum potius sit modus vivendi quam regula »
(ce. 79' — 80').
2. Quomodo fratres minores et predicatores possunt ubique cum
altari viatico ec. « Gregorius nonus. In hiis que ad cultum di-
vinum II gratiam consecuti » (ce. 80' — 81).
3. Gratie concesse ordini minorum a summis pontijicibus sub bre-
vitate redacte. Sono distinte in varie rubriche. « Quod nullus
recipiatur ad professionem |1 Et in bis duobus casibus omnino
quilibet vitare tenentur » (ce. 81 — 91').
4. Ordinis minorum privilegia. Seguita la stessa materia di sopra:
ma di qui alla fine ci sono anche le citazioni dei documenti
originali e dei luoghi dove si conservano, cioè, Venezia, Chioggia,
Padova, Verona, Treviso (ce. 91' — 98').
5. Instituzione della festa dei frati martirizzati nel Marocco, e altre
grazie concesse all'ordine dei minori da pp. Sisto IV, il 19 no-
vembre 1480, a petizione dei frati Angelus de Clavasio « vica-
rius generalis Cismontanus fratrum de observantia » e Albertus
de Foro lulii suo compagno e scrittore. « Cum essem ego frater
Angelus de Clavasio || nisi occurrat festum duplex ». — In fine
è questa nota : « Has premissas gratias habui ego frater Se-
bastianus de Verona ordinis minorum de propria manu
ipsius suprascripti p. fratris Alberti de Pordenono ec. — Laus
deo, die xx* marcii. Anno 1481. S. Verone» (ce. 125 — 126').
ASHB. 69 — 122 —
IV. Constitutio pp. Ioannis 22' conira portantes adulterinos capìllos.
«Cupientes per universum orbem j| Datura Avinioni etc. — Finis »
(e. 99).
V. Declaratio regule 4°' Magistrorum. In forma di quesiti («Queritur»),
colle relative risposte. Ha queste suddivisioni : De ohedientia re-
ligiosi (e. 102'). — De paupertate (e. 106). — Castitas est ter-
cium principale votum (e. 114). — Frater Franciscus promittit
obedientiara et reverentiam domino pp. Honorio etc. (e. 115). —
Magistri vero examinent eos (« venientes ad ordinem ») de fide
catholica (e. 116). — « Queritur primo, si religiosus tenetur esse
perfectus || ut novicius sit obligatus religioni minorum fratrum »
(ce. 101-119).
VI. Stationes Rome: coll'enumerazione delle indulgenze, in lingua
volgare. In fine è il racconto, come « Sancto Gregorio papa or-
dinò li dì e le chiesie de le soprascripte statione et indulgen-
tie ee. » (ce. 119' — 122).
VII. De statua que apparuit beato Francisco. « Cum semel beatus
Franciscus devote oraret 1| oves suas ec. deo cum multis lacrimis
comendabat. Ad laudem ec. » (ce. 122' — 124').
Vili. (Dall'opera di fra Bartolommeo da Pisa, De conformitate vitae
b. Francisci ad vitam d. lesu Christi. Cfr. l'ediz. di Milano, 1510).
A. (Fructus octavus et conformitas). Expositio prime partis, ti-
delicet Yesum cetus prosequitur. (Ediz. cit., ce. xliii — xlvi)
(ce. 129 — 138').
B. (Secunda pars octaci fructus et conformitatis).
1. Martires ordinis Minorum. Saàdìvisìonì: De procincia Calabrie:
de fratre Daniele et vj sociis suis martiribus. — De provintia
terre sancte. — De quinque fratribus martirizatis in Marochio. —
In provintia Aragonie. — In provintia Saxonie. — Vicaria
Orientis. — Vicaria Aquilonaria. — De fratre Stephano Hun-
garo martire. — In vicaria Chatay sive Tartarie. — De vi-
caria Russie. — Vicaria Bosne. — De fratre Electo martire.
(Corrispondono ad alcuni capitoli, degli ultimi, della sezione o
pars principalis prima, secondo l'ediz. cit, ce. lxxiii — lxxx')
(ce. 162—167').
2. Sezioni, o partes principales, seconda, terza e quarta (cfr. l'ediz.
■ cit., ce. lxxx' — Lxxxiiii) (e. 167' — 177').
3. De ordine sancte Clare (ediz. cit, ce, Lxxxiiri — lxxxv')
(ce. 177' — 184).
4. De tertio ordine beati Francisci (ediz. cit., ce. lxxxv' — lxxxvi)
(ce. 184 — 186).
(Segue questo titolo : Nonus fructus et conformitas. §. Yesus
à
— 123 — AsHB. 69
legera dai populis; poi il resto della pagina rimane bianca; e
a e. 186' comincia il n. XI).
IX. Liber Innocentii pape de eontemptu mundi, seu de raiseria con-
dictionis humane. Non ha divisione di libri né numerazione di
capitoli: l'ultimo capitolo, De passione coitu cantra naturam
(lib. II, cap. 24, in Migne), fin. : « Qui habet aures audiendi, audiat;
ymmo, qui decipit decipiscat ». (Cfr. Migne, ccxvii, 701 — 726)
(ce. 138-155').
X. Prophetia Ioachim de beato Francisco. « Deinde apparet iuxta b. F.
revelata quod ordo minorum usque ad diem iuditii perseverabit [|
" Nam nomen eius vulgatum est in omni terra. " losue. 6." »
(ce. 156 — 161').
XI. Documenti che concernono i frati di Penitenza ossia del terzo
ordine di S. Francesco.
1. Bolla di Niccolò IV, che conferma la regola del terz'ordine, data
in Rieti, il 18 agosto 1289 (cfr. Sbaraglia, Ballar. Francise. iv,
94, n. CL ; Potthast, n. 23044. « Supra montem catholicae fìdei »);
volgarizzata. — Incomenza lo prologo de la vita et regola di
frati de penitentia. « Nicolao vescovo ec. Ee manifesto che lo
fermo fundamento de la Christiana religione ec. » — Segue la
Regola, distinta in 26 rubriche, numerate in margine in 12 ca-
pitoli, che corrispondono ai 20 delle stampe. — Fin. : « Data a
Riete a quindese kalende de setembro, in lo secundo anno del
nostro pontificato. Amen» (ce. 186' — 191).
2. Bolla d'indulgenza di Clemente V a favore dei frati e delle
suore di penitenza, data in Bordeaux il di 8 marzo 1307 (cit. dal
Wadding, Annal. Minorum, in, 65) ; volgarizzata. « Clemente
vescovo ee. Ee a noi in core, certo illuminati dal divino spirito [|
Data in Burdegolia {sic) a dì viij de marzo, in l'anno secundo
del nostro pontificato » (e. 191').
3. Le parole de la professione di fratelli e sorelle de la terza
regola del beato Francesco, quando sono receouti a la dieta
profesione (sic) denanti a lo publico notario : con altre for-
mule e regole, parte volgari e parte latine, concernenti il loro
ricevimento alla regola e in fine la formula {instrumenti copia)
del relativo instrumento notarile. — « Explicit die 19 april-
lis 1471. F, Se(bastianus) Verone s(cripsit) in S.° B(ernard)o »
(ce. 192 — 194').
XII. Genealogia virginis Marie, preceduta dall'epigramma « Anna
solet dici tres concepisse Marias ee. » (e. 195).
XIII. Yita et edicatio (sic) beate dei genitricis Marie, secundum beatum
Epiphanium arehiepiscopum Cipri, in brevi. « Cum esset virgo
AsHB. 69-71 — 124 —
dei genitrix triuni annorum || ut predicatio domini nostri Yesu
Christi non dessonaret. Cui est honor ec. » (ce. 195 ' — 199).
XIV. Note miscellanee a ce. 78' — 79 (Casi di coscienza), 99' — 100'
(Ricette mediche ec), 124' — 125 {Nota de missis mortuorum),
155' {De Sansone).
70 (143. — 75).
Pietro Barozzi TescoTO, De ratione bene moriendi.
Cartac, sec. XV fine, m. 0,212 X0)148> di carte 114. Scrittura
minuscola acuta.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature : 340. 113 (D).
Coperto da due guardie membranacee, che sono frammenti d'un
Lezionario.
P^TRi Barrocii episcopi et comitis Bellunensis, ad Marcum Barbum,
patriarcham Aquilegiensem, Sanctae Romanae Eeclesiae Car-
dinalem, episeopum Praenestinum, De ratione bene moriendi.
(Questo titolo è a e. 3).
Praefatio. « Moyses in deserto |] fructus attulerim vide» (ce. 1 — 3).
L'opera è divisa in tre libri. I. (ce. 3 — 29). II. (ce. 29 — 78).
III. (ce, 78 — 114). — « Mortem maximum esse terribilium |i de
captivitate et carcere ad libertatem et regnum ducuntur. Per
dominum nostrum lesum Christum ec. »
71 (144. — 76).
Somme e Formulari di confessione.
Cartac, sec. XV, m. 0,200 X 0,152, di carte 115 (con numeraz. in
parte originale), delle quali le ce. 36 — 39, 93 — 104 sono o bianche
0 scritte in tempo recente (sec. XVII). Scrittura gotica acuta semi-
corsiva, di più mani, a due colonne.
Provenienza Gianfilippi, già Castellani, già Saibante. Nell'in-
terno della coperta anteriore è figurata una medaglia coli' anno
MDCCLXXXVII, sottovi la scritta : Ex libris Ang. Dom. Castellani.
Segnatvire: 256. 118 (D).
Legatura in pergamena con cartello dorato nel dorso.
I, Surama excellentissiini doetoris RaymOiNDi. « In primis debet sa-
cerdos interrogare penitentem utrum sciat " Pater noster " j| Et
in talibus potest papa dispensare et constituere prò voluntate
sua » (ce. 1 — 34).
Segue la Tabula Rubricarum Summe anteposite (ce. 34 — 35)'.'
II. Summa confessionis reverendi patris fratris Antonini de Floren-
TiA, ordinis fratrum predicatorum, eivitatis Florentie archie-
piscopi. « " Defecerunt scrutantes scrutino {sic) ", ait Psalmista.
— 125 — AsiiB. 71-72
Scrutantes aliorum peccata sunt confessores. Scrutinium autem
est inquisitio facta in confessione 1| Circa episcopos et alios
superiores ec. de ilio loqui potest prò sui serenitate, et si tale
quod est*» (ce. 40 — 92).
(Non seguita la scrittura. Cfr. l'ediz. della Summa, Lugdu-
ni, 1564, p. 358 : Interrogatorii pars iii, cap. xv. — Notisi bensì
che il testo di questo e dei codd. che seguono ò in parte diverso
dalla stampa).
III. Incipit queclam (sic) opus ad interrogandos seculares in confes-
sione. « Et primo queram excomunicationes, si non singulariter,
saltem comuniter [] Si portavit flores aut alia odoramenta quare
et specialiter in sinu » (ce. 105 — 109').
ly. Incipiunt septem vitia capitalia scilicet septem peccata mortalia et
de eorwn circumstantiis « De superbia. Spetialiter me acuso,
quia superbivi [| {De luxurid). Primo me accuso de peccato lu-
xurie ec. que nunc ad presens taceo propter maiorem hone-
statem » (ce. Ili — 115).
Nelle ce. 35' — 39, 93 — 99', 102', 103', 104, rimaste bianche,
sono esercizi di scrittura, colle date 12 — 29 maggio 1648.
72 (145. — 77).
S. Antonino, Confessionale. S. Bernardino da Siena, Trat-
tati delle usure e delle restituzioni. Giovanni da Prato,
Somma dei contratti. Formulari penitenziali.
Cartac, sec. XV, m. 0,207 X 0,150, di carte 180, a due colonne
per pagina: sono numerate nel sec. XV le ce. 1 — 72 (sennonché,
le ultime tre per errore hanno i nn. 80 — 82), e un'altra serie di
ce. 1 — 45, corrispondente alle attuali ce. 73 — 117: le due ultime
carte del cod. sono bianche. Scrittura minuscola acuta, con iniziali
gotiche scritte di rosso, e capitoli rubricati, tutta di una mano.
Ha due guardie antiche membranacee, con scrittixre della stessa
mano. Nell'anteriore, sul retto, è un computo : « Si vis in venire festa
mobilia, quere aureum numerum ec. ■» ; al quale computo corri-
sponde una tavola del numero aureo, scritta sopra una carta incollata
nell' interno della coperta anteriore del cod. ; e, a tergo, Declaratio
quedam de breviaturis positis in Summa (di S. Antonino : ved. n. I).
Nel retto della guardia posteriore, incollata alla coperta del cod., è
un ritmo delle feste da celebrarsi nell'anno, e una ricetta « a fare
perfecto inchiostro ».
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: S. Se. Ili
(nella guardia anteriore). 257. 120 (D).
Legatura in cartoni coperti di pelle, tarmata e mal ridotta.
I. Summa seu confessionale Magistri Anthonini Archiepiscopi Fio-
rentini ordinis predieatorum. Cora. : « Defecerunt ec. », come il
cod. preced., n. II. Finisce colla Forma in sacramento raatri-
AsHB. 72 — 126 —
mordi, e colle parole : « si loqui non potest, per scripturam vel
alia signa exprimencia consensum » (cfr. ediz. cit., p. 392)
(ce. 1-64).
Segue: Tabula libri suprascripti (ce. 64 — 65').
II. Infrascripta sunt quedam dubia que fuerunt proposita R.° Patri
fratri Iohanni de Capistrano, qui respondit omnibus et singulis
prout infra patebit. « Utrum Guardiani vel alii fratres de Guar-
dianorum licentia possint absolvere volentem intrare ordinem
nostrum ab omni peccato || Utrum liceat defraudare daciarios ec.
non quod iustum est et licitum » (ce. 65'— 71).
III. Formule d'assoluzione.
1. Forma absolutionis auctoritate magistri generalis sioe provin-
tialis (e. 71).
2. Forma absolutionis prò habentibus indulgentiam sibi eligendi
semel tantum confessorem qui eos absolcant (sic) ab omni casu
etiam pertinentem (sic) ad papam. (e. 71).
3. Forma absolutionis prò fratribus in articulo mortis (e. 71 — 71').
IV. Eugenius pp. 4ws deelaracit infrascripta RA^ patri fratri laeobo
de Primadiciis, 1440 die 3<^ ianuarii. « Primo confirmavit illud
quod statuit et declaravit Benedictus xj"^ H Item declaravit quod
votum sive professio tertii ordinis beati Francisci non impe-
diat matrimonium contrahendum, nec dirimat contractum »
(ce. 71' -72).
V. Incipiunt usure sioe eontractus seeundum sanetum Bernardinum
DE Senis, que sub brevi compendio redacie sunt. — È diviso in
156 paragrafi, il primo dei quali è: Utrum in iure divino vel
humano facta sit divisio dominiorum ; l'ultimo: An statuentes
quod subditi sui non possint accipere ultra duos solidos prò libra
sint excomunicati (ce. 73 — 117).
Segue la tavola dei 156 paragrafi, coi richiami all'antica nu-
merazione di ce. 1 — 45 (ce. 117 — 120).
VI. Tractatus Restitucionum seeundum sanetum Bernardinum de
Senis ordinis minorum de Observantia. Paragrafi 117. « Quid
sit agendum de rebus inventis ; et ad quid teneatnr raptor pirate
et huiusmodi. § 1. Queritur cui resti tuere teneatur |] An con-
fessor non possit absolvere penitentem promitentem in futurum
satisfacere cum statim possit. § 117. An confessor possit ec.
per ipsum heredem poterunt expleri. Hec idem sanctus B. »
(ce. 120'— 152).
Segue la tavola dei paragrafi (ce. 152 — 154').
Vn. Summa contractuum venerabilis ac in theologia doctoris eximii
fratris Iohannis de Prato, ordinis fratrum minorum. « Usura
— 127 — AsHB. 72-73
est quidquid sorti accedit, sive sit esca si ve sit vestis [[ De con-
tractu locationis et coiiductionis et de contractu pignoris patet
in Summa pisana in verbis suis, et in Amphiteosis, in addictio-
nibus. — Deo gracias, amen » (ce. 155 — 178).
73 (146. — 78).
Confessionale di S. Antonino, e altre materie canoniche.
Membran., sec. XY, in. 0,160 X 0)120, di carte 160. Nelle prime
85 carte rimane una numeraz. ant. in caratteri rossi che va rego-
larmente sino a e. 68; seguono poi due carte non numerate, e le
ce. 69 — 83 antiche corrispondono alle 71 — 85 mod. A ce. 131 — 160
ripiglia la numeraz. ant. da 84 a 113, ma senza continuità rispetto
al contenuto. Scrittura semigotica di più mani: le ce. 73 — 85'
(nn. Il — rv^) sono scritte a due colonne.
Ha due guardie anteriori, nella seconda delle quali, a tergo,
è il quesito « Quomodo debet intelligi quod votum simplex impe-
diat matrimonium contrahendum ». colla relativa risposta. Nel retto
della guardia poster, (numerata 161) sono alcuni detti di savi in
. volgare: « Salomone dice che per v. vieii si cognosce lo homo matto |j
Arestotile dice ec. che puoco felle fa amara {sic) assay melle et pi-
cholo vitio guasta assai virtude ».
Provenienza Gianfilippi. Segn. ant.: S. Se. I.
Legatura simile a quella del cod. 69.
I. S. Antonino, Confessionale (cfr. il cod. preced.), aggiuntovi, a
ce. 68 — 72', De exeomunieationibus (cfr. ediz. cit., pp. 141 — 160,
con varianti) e a ce. 72' — 73, alcune note sulla usura, con
richiamo alla dottrina di S. Bernardino (ce. 2' — 73).
A ce. 1 — 2' è un indice dei capitoli scritto di rosso dalla
stessa mano.
II. De negligentiis rnisse, e del sacramento dell'eucarestia. « Ricardus.
d. xi. Si sacerdos ante consecrationem sanguinis [j Comunio
danda est illis qui in patibulis suspenduntur, et corpora eorum
sunt humanda » (ce. 73 — 74).
III. Tractatus de restitutione. « Circha materiam de restitutione seu
satisfactione. Notandum quod cum restitutio seu satisfatio que
fit homini, de qua hic agitar || Qui autem restituere teneantur,
possit elici supra ex interrogatorio » (ce. 75 — 85' ).
rV. Infrascripte sunt gratie concesse per dioersos stimmos ponti-
Jices familie Cismontane ordinis minorum. Dal 1434 al 1461
(ce. 85' — 86').
Segue : Questione (sic) faeta ad papam de vigilia pentecostes
(ce. 86' — 87).
V. Quesiti, risposte e dichiarazioni circa le scomuniche : in due parti,
con molte suddivisioni.
AsHB. 73 _ 128 —
1. Quesiti e risposte: in dieci paragrafi. — 1° Exeomunìcationes
contra sacerdotes seculares (e. 87). — 2,<* Cantra religiosos
(e. 87'). — 3.° Contra impugnatores fidey (e. 88'}. — 4,° Con-
tra l'mpugnatores ecclesie et ministrorum eius (e. 89'). —
5.° Contra impugnatores religionum (e. 91). — 6." Contra im-
pugnatores sacramentorum (e. 91'). — 7.° Contra impugnatores
■ sepulture (e. 91 ' ). — 8." Contra impugnatores electorum et malos
electores (e. 91'). — 9." Contra impugnatores graiie spiritus
sancti, idest simoniacos (e. 91'). — 10." Quidam, casus spe-
ciales (e. 92). — « Excomunicatio. Quero qui sint casus exco-
municationis maioris contra personas ecclesiasticas || Qui lata
sententia contra ipsum in curia ec. sequestrationem fructuum
eius impedii. In Cle. Unica. De sequestratione possessionis
fructuum {l. possessionum et fructuum. — Cfr. Corp. iur. canon.
Clementinar, lib. ii, tit. 6) » (ce. 87 — 92).
2. Declarationes predictorum : in 58 paragrafi non titolati. « Exco-
municatio, idest, quantum ad declarationem excomunicationum [|
Quod tales sic statuentes non sunt excomunicati. Concor. Paulus.
— Deo gratias » (ce. 92 — 118').
VI. Quesiti e risposte circa la materia della restituzione.
1. « Resti tu tio, primo, utrum sit de necessitate salutis [| Et poterit
etiam prò se, si est pauper, aliquid retinere de licentia peni-
tentiarii» (ce. 118' — 128).
2. Seguitur de usuris. Quesiti e risposte come sopra. « Usura
primo in contractu mutui (| Non est usura, quia nichil michi
acresco. — Finis » (ce. 128 — 129).
VII. Trattato canonico, mutilo in principio, del quale rimangono le
seguenti rubriche: Religio. Quarto (e. 131). — De comunione
(e. 132). — De vase fracto religato auro etgemmis ec. (e. 132'). —
De symonia ec. (e. 132'). — Confessionis celatio ec. (e. 132').
— De sex condieionibus seu circumstantiis necessariis ut li-
vellum sit licitum (e. 133). — De confessione (e. 133'). — De
confessione, altro capitolo (e. 133'). — De fornicatione, que est
magnum peccatum (e. 133'). — De divino offitio (e. 134). — De
celebratione misse (e. 134'). — De ieiunia (sic) (e. 134'). — De cle-
rico ministrante in excomunicatione (e. 134'). — De ludo (e. 134').
— De m.atrimonio (corr. Matrimonìum, tertio) (e. 134'). — De
auditione misse (e. 135). — De ornamento mulierum (e. 135'). —
De penitentia, primo (e. 135'). — De sepultra (sic) (e. 135').
— De suspensione (e. 136). — De voto (e. 136). — «* Utrum
ille qui vovit ingredi religionem [| Hec omnia Nicolaus in §. Si-
gnificato et se. » (ce. 131 — 136').
'
— 129 — ASHB. 73-75
Vili. Surnula contraetuum, extracta de simili opere sancii Bernardini,
ex dietis frairis Nicolai de Allusino, et opere fratris Francisci
DE Platea ec. « Usura primo quid est, et de regulis eius j| te-
nentur vivere regulariter et honeste tam apostate quam eiecti.
— Finis» (ce. 136' — 160').
IX. Miscellanea di più mani.
1. Note di diritto canonico sul Pedagium et guidagium ec. — Sulla
clausura dei monasteri femminili di S. Chiara, col richiamo a
una costituzione di Eugenio IV del 1440. — Forma absolutionis
in articulo mortis ec. (e. 74 — 74').
2. De iniunctione penitentie. — « Ingratitudo quandoque est spi-
rituale peccatum, quandoque non ee. » — « Corporale vel corpo-
ralia non sunt abluenda per laycos || que dedecent in prophanis.
— Finis» (ce. 129' — 130).
74 (148. — 50).
S. Zenone, Sermoni.
Cartac, sec. XV, m. 0,207X0)1^5, di carte 24 in due quadd.,
di linee scritte 22 per pag. coi margini esterno e inferiore molto
ampli: frammento di codice. Scrittura umanistica.
Provenienza Gianfilippi. Segnatura: 130 (D).
Legatura in cuoio naturale.
Divi Zenonis {Sermones).
I. De Pacientia (ce. 1 — 6).
II. De Avaritia (ce. 6—12').
III. De Avaritia (ce. 12' — 13).
IV. De Spe, Fide et Charitate (ce. 13 — 20').
V. De lusticia. Fin. : « Quisquam ne iustum putet qui utili * » (Migne,
XI, 287) (ce. 20' — 24').
(Cfr. il cod. 62, sezione I, a, nn. 4, 5, 21, 36, 64).
75 (149. — 81).
Prediche per le feste dell'anno.
Cartac, sec. XV, m. 0,307 X 0>215, di carte 278, con avanzi di
un'antica numeraz. visibile sino a e. 210, nella quale la e. 101 è
doppia; a due colonne per pagina, Quadd. diciotto non numerati,
ma col ricldamo nell'ultima pag., di 16 carte ciascuno, salvo l'ul-
timo eh' è di 6. Le ce. 276, 278 sono bianche: tutte le carte sono
macchiate per umidità nei margini, ma solo nelle ee. 1 e 277 è leg-
germente danneggiato lo scritto. Scrittura monacale tutta di una
Laur. Ashb. — I. 9
ASHB. 75 — 130 —
mano. Lo scrittore lacobus si nomina eninimaticamente in due
versi in fine dell'opera (e. 275'):
« Nomen scriptoris si tu oognoscere velis,
Buscoia verte, scriptorem nescis (Z. noscis) aperte ».
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature : 352. 133 (D).
Legatura antica in assi coperte di cuoio, con bullettoni e fer-
magli, in cattivo stato. Nell'interno della coperta posteriore è incol-
lata una pergamena, che contiene il frammento d'un atto dotale
del 2 novembre 1410.
I. Centotrè prediche coi titoli seguenti:
1. De annuntiatione Virginis gloriose (ce. 1 — 20').
2. De divina gratia (ce. 20' — 23).
3. De sancto Francisco (ce. 23 — 25).
4. De baptismo (ce. 25 — 27').
5. De conversione sancii Pauli (ce. 27 ' — 28 ' ).
6. De purijicatione Virginis gloriose (ce. 28' — 29').
7. De ascensione Domini, (ce. 29' — 32).
8. De circuncisione Domini (ce. 32 — 34).
9. De epiphania Domini (ce. 34—35').
10. De baptismo Christi (ce. 35' — 38).
11. De penitentia (ce. 38 — 40').
12. De resurrectione Domini (ce. 40' — 42).
13. De ascensione Domini (ce. 42 — 43).
14. De conceptione Virginis Marie (ce. 43 — 45').
15. De annuntiatione Virginis Marie (ce. 45' — 46).
16. De natioitate Virginis Marie (ce. 46 — 47').
17. De assumptione Virginis Marie (ce. 47' — 49).
18. De assumptione Virginis Marie (ce. 49 — 50).
19. De annuntiatione Virginis Marie (ce. 50 — 52).
20. De incarnaiione divini Verbi (ce. 52 — 54).
21. De sancto Stephano (ce. 54 — 56').
22. De sancto Stephano (ce. 56' — 58').
23. De sancto lohanne Evangelista (ce. 58' — 65).
24. De sancto lohanne Evangelista (ce. 65 — 66').
25. De conversione sancii Pauli (ce. 66' — 69').
26. De conversione sancii Pauli (ce. 69' — 71).
27. De sancia Agnete (ce. 71 — 73).
28. De purijicatione beate Marie (oc. 73 — 75).
29. De annuntiatione Virginis Marie (ce. 75 — 76 ' ).
30. De sancto Mathia apostolo (ce. 76' — 77').
31. De sancto Gregorio papa et doctore (ce. 77' — 80').
32. De annuntiatione Virginis Marie (ce. 80' — 84').
33. De annuntiatione Virginis Marie (ce. 84' — 87).
— 131 — ASHB. 75
34. De annuntiatìone Virginis • Marie (e. 87 — 87').
35. De resurrectione domini (ce. 87' — 89).
36. De festo omnium sanctorum (ce. 89 — 92').
37. De mortuis (ce. 92' — 95').
38. De sancta Cafherina (ce. 95' — 97).
39. De saneto Gregorio papa et doctore (ce. 97 — 98').
40. De corpore Christi (ce. 98' — 101).
41. De corpore Christi (ce. 101 — 102').
42. De vita contemplativa, in die assumptionis beate Marie (ce,
102' — 105').
43. De nativitate beate Marie (ce. 105' — 107').
44. De sancta lohanne Baptista (ce. 107' — 108).
45. De sancta Luca evangelista (ce. 108 — 111).
46. De sancta Luca evangelista (ce. Ili — 113').
47. De sancto Clemente (ce. 113' — 115').
48. De Spirita sancto (ce. 115' — 117).
49. De peccatis mortalibus (ce. 117' — 119).
50. De Angelis (ce. 119 — 122').
51. De temptatione Christi (ce. 122' — 125').
52. De misericordia (ce. 125' — 128).
53. De voluntate divina (ce. 128 — 130).
54. De miseria mundi et de felicitate glorie (ce. 130 — 134).
55. De nativitate domini (ce. 134 — 136).
56. De Spiritu sancto (ce. 136 — 137').
57. De danis Spiritus sancii (ce. 137' — 139').
58. De sanctissima Trinitate (ce. 139' — 141).
59. De assumptione beate Marie (ce. 141 — 142').
60. De conceptione beate Marie (ce. 142' — 147).
61. De ultimo iudieio (ce. 147 — 149').
62. De culpa originali (ce. 149' — 152').
63. De Spiritu sancto (ce. 152' — 154).
64. De nativitate Christi (ce. 154' — 157).
65. De conversione sancti Pauli (ce. 157 — 158').
66. De assumptione beate Marie (ce. 158' — 160).
67. De decollatione sancti lohannis Baptiste (e. 160 — 162').
68. De sancto Paulo apostolo (ce. 162' — 163).
69. De misericordia (ce. 163' — 164').
70. De Angelis (ce. 164' — 167).
71. De morte Christi (ce. 167 — 168').
72. De scripturis (ce. 168' — 169).
73. De tempore (eorr. gaudio) incarnationis domini (e. 169 — 169').
74. De peccato primi hominis (ce. 169' — 171).
AsHB. 75 — 132 —
75. De ascensu Christl (ce. 171 — 172').
76. De sequentibus Christum (ce. 172' — 173').
77. De saneto lohanne eoangelista (ce. 173' — 174').
78. De baptismo Christi (ce. 174' — 176').
79. De martirio saneti Stephani (ce. 176' — 177').
80. De adoentu Christi ad iudicium (ce. 177' — 178').
81. De sancto lohanne evangelista (ce. 178' — 179').
82. De matrimonio (ce. 179 ' — 181).
83. De falsis prophetis (e. 181 — 181').
84. De gaudio celesti (ce. 181' — 182').
85. De saneto Martino (ce. 182' — 183').
86. De amieis dei (ce. 183' — 184').
87. De sancto lohanne Baptista (ce. 184' — 186).
88. De dedicatione ecclesie (ce. 186 — 187').
89. De adoentu Christi in Virginem (ce. 187 ' — 189 ' ).
90. De sacerdotibus (ce. 189' — 191).
91. De resurrectione domini (e. 191 — 192').
92. De nativitate domini (ce. 192' — 195).
93. De sacerdote novo (ce. 195 — 196).
94. De abhominatione finis mundi (ce. 196 — 197).
95. De sancto lohanne Baptista (ce. 197 — 199).
96. De festo apostolorum Petri et Pauli (ce. 199 — 200).
97. De sanguine Christi (ce. 200 — 201).
98. De salvatione dei (e. 201 — 201').
99. De resurrectione domini (ce. 202 — 205).
100. De ascensione domini (ce. 205 — 207').
101. De Spiritu sancto (ce. 207' — 209').
102. De Spiritu sancto (ce. 209' — 211).
103. De sortibus (ce. 211 — 212).
I titoli soprascritti stanno nei margini, di faccia a ciascuna
predica, e in un indice della stessa mano a e. 277'. Ogni
predica ha a capo un versetto biblico, la cui citazione il più
delle volte è sbagliata. — Finisce : « Sit nomen domini bene-
dietum ex hoc nunc et usque in seeulum. Amen. In nomine
domini e te. ».
II. Quadragesimale dubiorum a septuagesima usque ad feriam 5«"*
post Pasca. « Redde illis mercedem. Math. 20. — Questi© inter
doctores seolastieos solet moveri, utrum Deus || et isto modo
commedebat Christus post resurreetionem, ut habetur in presenti
evangelio. — Et sic est finis liuius parvi operis » (ce. 212 — 223).
III. Sermo pulcerimus in die natioitatis domini. De incarnatione di-
vini Verbi. « Verbum caro ee. Io. primo. — Queri solet que
— 133 — AsHB. 75-76
creatura clarius cognoverit || Christus natus nos participes faciat
Amen» (ce. 223 — 224').
IV. Esposizione sul mistero dell'Incarnazione, mutila in principio.
« * si in omnibus istis sancta dei genitrix |1 dei et hominis ma-
ternitatem vel virginitatis maternitatem. — Explicit, Expositio
supramissa est magistri Francisci de MoxrOxNis. Amen. Amen.
A(men)» (ce. 225 — 228').
(L'autore è, verisimil mente, Franciscus de Mayronis, minorità
francese, della prima metà del sec. XIV: efr. Sbaraglia, Supplem.
ad Script. Francisc, pp. 267 — 272; e Fahricius, Biblioth. lai..,
Firenze 1858, i, 600 — 601).
V. Quadragesimale fratria Bartholomei de Pisis ordinis fratrum
predicatorwn ; et dieitur Quadragesimale de Casibus. Le prediche
sono senza titolo. « Cum ieiunatis ec. Math. 6. — Finis humane
nature cum sit beatitudo || Et sic patet quomodo Christus se re-
surrexisse vere probavit sensu et intellectu. Cuius resurrectio-
nem sive resurrectionis nos participes faciat ee. Amen. Amen.
Amen » (ce. 228' — 275').
76 (150. — 82).
S. Bernardino da Siena, Prediche dette in Padova.
Altri opuscoli.
Membran. e cartac, sec. XV, m. 0,245X0)165, di carte 400
(num. ant.), delle quali mancano le ce. 4 — 7, 65, 66, 143, 185 — 187,
con mutilazione del testo ; e, per errore di numerazione si salta
dalla e. 329 alla 340: le ce. 399 e 400 sono bianche. Quadd. qua-
ranta di dieci carte ciascuno, col richiamo nell' ultima : i primi otto
sono membranacei; gli altri cartacei colle carte esterne membra-
nacee ; e r ultimo ha membranaceo anche il foglio di mezzo. Scrit-
tura minuscola rotonda, tutta d'una mano.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. V'è questo carticino vo-
lante di mano del MafFei: « Tenga gran conto di questo Manuscritto,
che contiene Sermoni di S. Bernardino da Siena racolii dalla sua
voce e non mai stampati. — Scip.® Maffei ». — Segn. ant.: S. Se. V.
Legatura moderna in pelle scura con impressioni a secco e
titolo dorato.
I. Prediche di S. Bernardino da Siena, dette in Padova, e raccolte
sommariamente.
A. Prediche anteriori alla Quaresima. In principio è questa nota dello
scrittore, in rosso: « Hic incepi seribere predicationes venera-
bilis dompni fratris Bernardini ante quadragesimam in Padua,
lieet non ad plenum sed iuxta graciam michi datam a dee ».
(Cfr. S. Bernardini Opp., Lugduni 1650, to. ni: pei nn. 1, 4 — 7,
i Sermones extraordinarii ; pei nn. 2, 3,VAdcentuale de Inspì-
rationibus).
AsHB. 76 — 134 —
1. De semine dyaboli. (Ediz. cit, pp. 381 — 387) (ce. 1 — 9). —
Lacuna nel testo, per mancanza delle ce. 4 ^ — 7, da « In secunda
tuba sunt in[paeientes] » a « levare § Item faciam ». (Cfr. la
cit. ediz., pp. 385^ lin. 69 — 386^ lin. 5).
2. De seminatoribus 7 , et 7 generibus seminum, et x. regulìs ad
cognoscendurn bona vel mala semina. (Ediz., pp. 159 — 162)
(ce. 9 — 13).
3. De semine inspìrationis. (Ediz., pp. 162 — 167) (ce. 13 — 22').
— Appendice: « Sequitur videre de occulta temptatione dya-
boli |1 nos quid faciemusl » (ce. 22' — 23).
4. De consciencia deeepta. (Ediz., pp. 363 — 365) (ce. 23 — 26).
5. De tribus signis amoris dei erga homines. (Ediz., pp. 365 — 367)
(ce. 26 — 28').
6. De septem Jiammis amoris die ini et x. iubilis qui fuerunt in
beata Virgine. (Ediz., pp. 367 — 371) (ce. 29 — 33).
7. Infestopurijicacionis domini. (Ediz., pp. 371-373) (ce. 33-35').
B. Prediche della Quaresima e altre consecutive sino alla seconda
domenica dopo Pasqua di Resurrezione. Precede questa nota:
« In nomine salvatoris amen. Infrascripta sunt recollecta per
me Danielem de Purziliis causidicum et calamo velloci
subtracta ex predicacionibus collendi ac venerande religionis
viri d. fratris Bernardini ordinis fratrum minorum de obser-
vancia sancti Francisci, qui sacre sciencie radiis et virtutum ac
divina elloquencia mieat; nec dubito quamplurima omixi, et forte
perverti plurimas sentencias prolatorum, que si minus bene seri-
pta perlegis, michi imputes et non viro sancto utique comen-
dato a collegio utriusque iuris doctor(um) et artistarum, qui,
suis dictis miro eloquio promulgatis, summo cum profeetu ali-
cuit animos auditorum. Te igitur, leetor, caritas magis quam
livor moveat minus bene seripta corrigere et meis deffectibus
supplere pocius quam inculpare virum sanctum utique inno-
centem » (ce. 35' — 36).
(Per le 48 Prediche dal giorno delle Ceneri al martedì dopo
Pasqua, cfr. ediz. cit. iii, 168 — 348: Seraphin Quadragesimale,
ex iis profeeto Concionibus, quas in Quadragesima D. Ber-
nardinus Pataoij habuit, collectum : per i segg. nn. 49 — 53, 57,
cfr. ivi, Sermones extr aor dinar ii ; pel n. 55, cfr. to. n. Qua-
dragesimale de evangelio eterno, serm. lxiv; pei nn. 54 e 56
non abbiamo trovato corrispondenze).
1. (Mercoledì delle Ceneri). De spe amoris (ce. 36 — 40).
2. De fide (ce. 40 — 45').
3. De caritate quoad proximum (ce. 45' — 50').
— 135 — AsHB. 76
4. De fructibus tribulationum (ce. 50' — 54').
5. (Domenica 1* di Quaresima). De verbo dei (ce. 54' — 61').
6. De iucUtio unwersali (ce. 61' — 67'). — Lacuna nel testo, per
mancanza delle ce. 65, 66, da « quod mens humana » a « pau-
peres, et o vos femine caudate ». (Cfp. ediz. cit., pp. 187',
lin. 38-188', lin. penult.).
7. De tribus generibus christianorum (ce. 67' — 71').
8. De tribus generibus miraculorum (ce. 71' — 76').
9. De incantationibus, superstitionibus etc. (ce. 76' — 80).
10. De triplici lurnine (ce. 80 — 83).
11. De abstinentia ab omni specie mali (ce. 83 — 86).
12. (Domenica 2" di Quaresima). De honore parentum (ce. 86 — 92).
13. De sodomia (ce. 92 — 94').
14. De pena sodomorum (ce. 94' — 97').
15. De mala consuetudine (ce. 97' — 102').
16. De Lazaro vriendieo (ce. 103 — 107).
17. De Jilio prodigo (ce. 107 — 111).
18. De bona et mala societate (ce. Ili' — 113').
19. (Domenica 3* di Quaresima). De peccatis quejiunt in stata ma-
trimoniali (ce. 113' — 120).
20. De confessione (ce. 120 — 124).
(Questa predica porta la data del lunedi: quella che segue,
del mercoledì).
'21. De triplici confessione et eius frutificatione (ce. 124 — 128).
22. De correptione (ce. 128 — 132).
23. De contritione (ce. 132 — 136').
24. De conversione Samaritane (ce. 136' — 142).
25. (Domenica 4* di Quaresima). De usurar iis (ce. 142 — 149'). —
Lacuna nel testo, per mancanza della e. 143, da « Et in psal.
Quis habitabit » a « non est possibile quod papa ». (Cfr. ediz.
cit., pp. 239-, lin. 48-240% lin. 1).
26. De satisfactione seu restitutione (ce. 149' — 154).
27. De iuditio curioso, criminoso et periculoso (ce. 154' — 159').
28. De restitutionis necessitate (ce. 159' — 165).
29. De mercantiis (ce. 165 — 170).
30. De restitutione, scilieet, quid debet restituere (ce. 170' — 177).
31. Expositio Evangelii moralis. De 7 amoribus qui non deserunt
animam usque ad mortem (ce. 177 — 182').
32. (Domenica di passione). De tribus lapidatoribus (ce. 182 ' — 189).
— Lacuna nel testo, per mancanza delle ce. 185 — 187, da
« Septima stultitia est quia smemoratus » a « propter suas bla-
sfemias». (Cfr. ediz. cit., pp. 268*, lin. 59 — 270S lin. 57).
ASHB, 76
— 136 —
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43,
44.
45,
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
De restìtutione, in quo loco cui et quomodo debeat fieri (ce.
189 — 195').
De contritione (ce. 195' — 200). /
De triplici specie dominarum: Honeste. Vane. Porche. De!
ornatu mulierum (ce. 200 — 206'), /
In Anuntiatione beate Virginia (ce. 206' — 213).
De aversione et conversione Magdalene et cuiuslibet anime
(ce. 213 — 221). /
De preparatione Comunionis (ce. 221 — 224).
De nobilitate anime. (Segue al titolo la nota : " Postpone se- ■
quenti" perchè questa predica fu detta il lunedi santo, e quella
che segue, la domenica delle Palme) (ce. 224 — 231').
(Domenica delle Palme). De nomine Yhesu (ce. 231' — 241).
De maledictionibus peccati (ce. 241 — 246).
De sacramento eorporis Christi (ce. 246 — 252').
De preparationis (1. preparatione) comunionis in universali, et
eius frutificatione (ce. 252' — 260').
De preparatione comunionis in particulari et de obedientia
(ce. 260' — 264'),
(Questa predica viene di séguito alla precedente per la ma-
teria, ma, essendo detta nel sabato santo, per data deve pos-
porsi alla seguente, eh' è del venerdì santo).
De passione domini nostri Yhesu Christi (ce. 264' — 281).
(Da e. 272 a 274 è riferita integralmente la lauda di Iacqpone
DA Todi. « Amor di cantate, perchè m' ài si ferito j| Yhesu spe-
ranzia mya ormay vademy in amore »).
(Pasqua di Resurrezione), De resurrectione domini Yhesu
(ce. 281-286).
De misericordia et de remissione iniuriarum (ce. 286 — 295').
De beatitudine (ce. 295' — 306).
De numero beatorum et de nomine Yhesu. (Ediz,, in, 348 — 354)
(ce. 306 — 314).
De scientia. Sermo ad scolares. (Ediz., in, 376 — 381) (ce.
314 — 321').
De viduis. (Ediz., in, 373 — 376) (ce. 321' — 326).
De saccomano paradisi. (Ediz, ni, 354 — 359) (ce. 326 — 345:
la numerazione salta da 329 a 340 senza lacuna nel testo).
In fine, e. 345 — 345', si riferisce la canzone attribuita a
S. Francesco: « In focho d'amor me misse |1 de Christo con-
solato. In focho etc. ».
(Domenica in Albis). De mercantia caritatis seu divini amoris.
(Ediz. jii, 359 — 363) (ce. 345' — 351').
— 137 — AsHB. 76
54. (Lunedi). De baptismo. « Vox domini super aquas ec. Ps. 28. —
Davit intendens loqui de sacro baptismate, quod est unum de
septem sacramentis, de quo solo intendo hodie tractare, dicit |j
Et hoc quantum ad materiam baptismatis prò nunc dieta suf-
ficiant ee. sciant, si occurrat aliquis ex dictis casibus, quid
facere debeant. Amen etc. » (ce. 351' — 355').
55. (Martedì). De purgatorio et de animabus in eo existentibus.
(Ediz., II, 464 — 468) (ce. 355' — 361').
56. (Mercoledì). De stigmatibus beati Francisci. « Et vidi alterum
angelum ec. Apoc. 7. — Sed quero de quo intendit sanctus
Johannes loqui? Et certe dico quod ad litteram intelligit loqui
de sancto Francisco [| Quare ortor vos omnes ut disponatis vos
isto anno ad liane sanctissimam indulgenciam, ut remictantur
peccata vestra et consequamini gratiam domini nostri lesu
Christi ee.» (ce. 361' — 367').
57. (Domenica 2* dopo Pasqua). De amore Dei, sui, et proximi;
con in fine, brevi orazioni da dirsi ciascun giorno della setti-
mana in latino e in volgare. (Ediz. ni, 387 — 393: dove delle ci-
tate orazioni è dato il solo testo latino) (ce. 367' — 376').
È questa l'ultima predica di S. Bernardino in Padova. Segue,
a ce. 376' — 378, la narrazione della dipartenza del Santo, e dei
miracoli da lui fatti durante il soggiorno di Padova, non che la
licenza dello scrittore: « His itaque per virum dei peractis |j
quam mordeat livor edax », come nella cit. ediz. iii, 393 — 394.
II. Frammenti di opuscoli sulla morte e i miracoli di S. Girolamo.
(Notati in margine, a ogni pagina, con " Vacat ").
1. Epistola beati Eusebii ad beatum Damaxiwn Portuensem et ad
Theodorum Romanorum senatorem eius fratrem , de morte beati
Iheronimi confessor is et doctoris eximii. « Patri reverendis-
simo Damasio ec. Multifariam || et interpretabilis ad *[dicendum]
(cfr. Migne, xxii, 239 — 244: Eusebii, De morte Hier., capp. i — xi)
(ce. 378 — 380').
2. (CiRiLLi episcopi, epistola supposititia de miraeulis Hieronimi).
« *ex civitate Allexandria || qui omnes simul iuncti ». (Migne,
ivi, 302 — 303) (e. 381 — 381').
III. Inni alla Vergine.
1. Primus ympnus ad matutinum. « Cunctarum feminarum de-
cus atque gloria || Meruere continere continentem ethera »
(ce. 381' — 383).
2. Secundus ympnus. « Felix pectus in quo tectus rex virtutum
latuit 11 Per eterna nos guberna Deus unus secula. Amen »
(e. 383 — 383').
ASHB, 76-77 _ 138 _
3. Tercius i/mpnus. « Mater Cristi que tulisti sacris hunc visceri-
bus Il Per eterna nos guberna seculorurn secula » (ce. 383' — 384'),
4. Quartus ympnus. « Ave virgo que origo tocius es iusticie || Fla-
minique qui utrique compar est imperio. Amen. » (ce. 384' — 385').
5. Quintus ympnus. « 0 Regina quam divina illustravit gratia [|
Flaminique ee. » (ce. 385' — 386').
6. Sextus ympnus. « Beatarum feminarum virgo beatissima || Ut
eternam per te cernam tui nati gloriam. Amen » (ce. 386' — 388),
IV. Planetus beati Bernardi coram Crueijixo.
1. Ad pedes. « Salve meum salutare | Salve salve Yhesu care ||
Dimitto tibi omnia» (e. 388 — 388').
2. Ad genua Christi. « Salve salve rex sanctorum | Spes votiva
peccatorum 11 Facturus quod desidero» (ce. 388' — 389').
3. Ad manus Christi. « Salve salve Yhesu bone ! fatigatus in
agone II Extremis in periculis » (ce. 389' — 390).
4. Ad latus Christi. « Salve salve summe bonus | Ad parcendum
valde pronus || Sed apud te permaneat » (e. 390).
5. Ad cor et pectus Christi. « Salve salus mea deus | Yhesu dulcis
amor meus [| Ut bene de te senciat » (e. 390 — 390').
6. Ad vultum, Yhesu. «Salve salve reverende | Semper semper inqui-
rende || Celi tradens gaudia. Amen. Deo gratias » (ce. 390'-391').
V. Cantilena Phylippi CANGELARn Parisiensis: in 62 quartine mono-
ritmiche. « Philomena previa temporis ameni | Que recessum
nuncias imbri atque ceni | Dum demulces animos tuo cantu-leni j
Avis dulcissima ad me queso veni || Quicquid tamen alii dicant,
frater care | Istam novam martirem libens ymitare | Dumque
talis fueris Christum deprecare | Ut nos cantus martiris doceat
cantare. Amen » (ce. 392 — 396').
VI. Arbor fratris Bonaventure ordinis minorum. — Ha queste sud-
divisioni: Yhesus a deo genitus. — Y. prefiguratus. — Y. emissus
cellitus. — Y. Maria natus. — Y. conformis patribus. — Y. m,a-
gis monstratus. — Y. sublimis legibus. — Y. regno fugatus. —
Y. baptista celitus. — « Expergiscere provide anima deo devota ||
ut exemplum monstraret perfecte iusticie et vim regenerativam »
(ce. 396' — 398').
77 (151. — 83).
Fra Michele da Milano, Avventiiale e Quaresimale
sopra la Penitenza.
Memhran. e cartac, sec. XV, m. 0,218X0»155, di carte 252, a due
colonne, di linee scritte 40 per colonna: sono bianche le ce. 247 — 252.
Quadd. ventuno, non numerati, di dodici carte ciascuno, col richiamo
— 139 — AsHB. 77
neir ultima pagina : i fogli esterni e centrali di ciascun quad. sono
membranacei, gli altri cartacei. Scrittura minuta acuta, tutta di
una mano. A e. 1 è miniata la iniziale S ; le altre iniziali sono
semplicemente colorate d' azzurro o di rosso.
Provenienza Gianfilippi. Segn. ant. : S. Se. III.
Legatura moderna in pelle azzurra scura.
Quadragesimale seu Sermonariurn duplicatum, silicei per Adoentum
et Quadra'gesimam, de penitentia et eius partibus, editum a
pauperculo fratre Michaele de Mediolano ordinis minorum de
obseroantia, divini verbi indigno praedieatore.
Prohemium. « Secundum E.' phi. sententiam, ut aperte patet 1° Phi-
sicorum et 2° de Anima, ex his quae nobis manifeste notae sunt
yenimus in cognitionem eorum quae non sunt nobis ita nota [{
Quapropterde penitentia tractantes, imittando morem ordinemque
theologorum, primo et antea de ipsa tractandum est in generali,
postea vero in particulari de eius partibus. In isto ergo sacro
Adventu de penitentia in generali tractabimus, quolibet die unum
sermonem facientes. In Quadragesima vero sequenti, posmodum,
de partibus eius, scilicet Contritione, Confessione et Satisfactione
subiungemus » (e. 1 — 1').
Novanta Sermoni (numerati 91) dalla domenica prima dell'Avvento
al martedì dopo Pasqua di Resurrezione, con questi titoli:
1. De dijffinitionibus penitentie in generali (ce. 1' — 4).
2. De diffinitione penitentie seeundum quod consideratiir ut com-
parata ad diversos respectus (ce. 4 — 6').
3. De institutione penitentie in generali et in particulari, quomodo
scilicet convenienter est instituta et quando (ce. 6' — 8).
4. Quare et propter quod institutum est sacramentum penitentie
(ce. 8 — 9').
5. De primitate penitentie, quomodo scilicet est penitentia in anima
peccatoris (ce. 10 — 11').
6. De origine penitentie (ce. 11' — 13').
7. Festum conceptionis Virginis Marie. De excellentia coneeptionis
eiusdem (ce. 13' — 16').
8. De necessitate penitentie seu obligatione (ce. 16' — 19').
9. De quantitate intensiva penitentie, scilicet quantum debet esse
dolor penitentie (ce. 19' — 22).
10. De quantitate continua penitentie (ce. 22 — 23).
11. De quantitate discreta penitentie, quotiens scilicet potest reite-
rar i post reiter ationem peccati (ce. 23 — 24'),
12. De mutabili re (da emendarsi, mutabilitate) dei facta per pe-
nitentiam, quomodo scilicet deus qui est immutabilis de se per
penitentiam dicatur mutari (ce. 24' — 26').
ASHB. 77 — 140 —
13. De qua significatione penitentie (cosi la rubrica: ma nel testo:
« De qualificatione ergo penitentie tractantes »), et quomodo
debeat esse integra et recta intentione facta (ce, 26' — 28').
14. De excellentia et humilitate beate Virginis (ce. 28' — 30').
15. De penitentie tarditate et periculo eorum qui tardant peniten-
iiam usque in jinem (ce. 30' — 33').
16. De iustijicatione inipii per penitentiam facta", quot videlieet ad
ipsius impii iustificationem coneurrunt (ce. 33' — 35).
17. De ordinatione et significatione iustificationis impii (ce. 35 — 36').
18. De utilitate et fructificatione penitentie (ce. 36' — 38).
19. De 3^^^ aliis penitentie fructibus (ce. 38 — 39').
20. De 5^"« aliis ultimis fructibus penitentie (ce. 39' — 41'),
21. De nobilitate dignitate et formositate beate Virginis (ce. 41' — 43').
22. De inductione ad penitentiam (ce. 43' — 46).
23. De virginitate et disponsatione beate Virginis Marie (ce. 46-48').
24. In solemnitate Natioitatis domini nostri Yesu Christi. De pos-
sibilitate et convenientia , Incarnationis et meritate Nativitatìs
(ce. 48' — 51').
25. De amore dei erga creaturas ratione creationis, propter quem
amorem quilibet excitari debet ad penitentiam agendam (ce.
51' — 55).
26. In Epiphania domini nostri Yesu Christi. De dignitate et ve-
neratione eius per Magos (ce. 55 — 58').
27. De amore dei erga creaturas ratione redemptionis gubernationis
et glorificationis, propter que quilibet excitari debet ad peniten-
tiam (ce. 58' — 61').
28. De impedimento penitentie quod dicitur infidelitas cum eius
remedio (ce. 61 ' — 64).
29. De impedimento 2'^'^ penitentie scilicet difficultatis et male exem-
plaritatis (ce. 64 — 66').
30. De tribus aliis impedimentis penitentie, scilicet timìditatis, de-
lectabilitatis et longanimitatis (ce. 66' — 69).
31. De tribus aliis impedimentis penitentie, scilicet presumptuosita-
tis, assiduitatis et horribilitatis, cum suis remediis (ce. 69 — 71').
32. Quod deus cult omnes saloos fieri, eos ad penitentiam vacando
inspiratione, predicatione et benefitiorum ellargitionem (sic), nec
non et malorum percussione (ce. 71' — 74').
33. De 3'^'^ (triplici) misericordia dei peccatores ad penitentiam
incitante (ce. 74' — 77').
34. De probatione et festinatione dittine misericordie et indurationis
peccatorum reprehensione (ce. 78 — 80').
35. De qualitate et descriptione ieiunii quadragesimalis (ce. 80' -82').
— 141 — AsHB. 77
36. De excellentìa et dignitate ieiunii, quia, scilicet, opus boniim
et virtuosum (ce. 82' — 85).
37. Feria cinerum. De institutione ieiunii (ce. 85 — 87').
38. De ieiunii obligaiione per legem nature scripture et gratie
(ce. 87' -90').
39. De ieiunii modijicatione, qiiomodo scilicet fieri debeat, ut sit
deo graiurn (ce. 90' — 93').
40. De his qui exceptuantur ab obligatione ieiunii (ce. 93' — 96).
41. De utilitate et trihumphatione ieiunii (ce. 96 — 99).
42. De tentatione Christi, et expositione ecangelii (ce. 99 — 102).
43. De diffinitione et diversificatione elymosine, et hodierni evan-
gelii expositione (ce. 102 — 104').
44. De excelentia et dignitate elymosine (ce. 104' — 106').
45. De satisfactione elymosine (ce. 106' — 109).
46. De 5*«s conditionibus elymosine, scilicet de gratiositaie, largitale
et bonitate (ce. 109 — 112).
47. De 4 («) conditione elymosine, que dicitur proprietas, scilicet,
quod debet fieri de proprio (ce. 112 — 114').
48. De tribus aliis conditionibus elymosine (ce. 114' — 117').
49. De veritate finalis iuditii nos ad penitentiam inducentìs (ec.
117' — 121').
50. De 3 ^"s preambulis ad examinationem et sententiationem finalis
iuditii (ce. 121' — 124).
51. De sententia finalis iuditii (ce. 124 — 127').
52. De quiddiiate et dififinitione contritionis (ce. 127' — 130').
53. De diversitate attritionis et confessìonis (corr. contritionis)
(ce. 130' — 134').
54. De necessitate et obligatione contritionis (ce. 134' — 137).
55. De oportunitate contritionis (ec. 137 — 139').
56. De signis et causis et remediis pestilentie etiam ìncitantis ad
penitentiam (ce. 139' — 143).
57-58. (Questo doppio numero è nel cod.). De necessitate et obli-
gatione confessionis (ce. 143 — 146').
59. De generali comprehensione confessionis, quod omnes com-
prehendat (ce. 146' — 148').
60. De preparatione confessionis (ec. 148 — 151').
61. De confessionis ferooratione et simplicitate (ce. 151' — 154).
62. De confessionis nudatione, verecundatione et fortificatione (ec.
154 — 156).
63. De condictione quam debet habere confessor, ut possit audire
confessiones (ce. 156 — 159').
64. De remissione et confessione peccatorum venialium (ce. 159'- 161).
AsHB. 77 — 142 —
65. De iniegratione confessionis et reìieratìone (ce. 161 — 165).
66. De acceleratione et frequentatìone confessionis (ce. 165 — 168).
67. De sigillo et secreto confessionis (ce. 168 — 171).
68. De satisfatione facienda deo in generali (ce. 171 — 173).
69. De differentia orationis honorum, et malorum, et quomodo
omnes exaudiuntur (ce. 173 — 175').
70. De obieeto orationis, cui se ilicet fieri debet oratio (ce. 175' — 178).
71. De oratione vocali et mentali (ce. 178 — 180').
72. Quod in oratione necessaria est attentio (ce. 180' — 182').
73. De ohligatione et immanitate atque remediatione mortis (ce.
182'— 186).
74. Pro quibus orare debemus et prò quibus non (ce. 186 — 188').
75. Quid sit principaliter petendum in oratione (ce. 188' — 190').
76. De loco et tempore ubi et in quo debet fieri oratio (ce. 190' — 192').
77. De satisfatione facienda homini, et primo de restitutione ho-
norum fortune (ce. 192' — 195').
78. De penitentia et conversione Marie Magdalene (ce. 195 ' — 198).
79. De satisfatione facienda homini quoad famam (ce. 198 — 200).
80. De angelica nuntiatione facta gloriose Virgini (ce. 200 — 203).
81. De restitutione honorum anime (ce. 203 — 205').
82. De ohligatione restitutionum predictarum, scilicet quare fieri
deheant, per rationes auciorìtates et exempla (ce. 205' — 209).
83. Quando cui et quomodo fieri debet restitutio (ce. 209 — 211').
84. De ohligatione comunionis sacratissimi corporis Christi (ce.
211' — 213').
85. De indispositione indigna sumentium sacramentum Bucharestie
(ce. 213' — 216').
86. De particulari mentione eorum quibus sacra comunìo non est
danda (ce. 216' — 219).
87. In Parasceoe. De sacratissima passione domini nostri Yesu
Christi (ce. 219 — 233').
88. De preparatione sacre comunionis, qualiter scilicet debent se
preparare suscepturi sacram comunionem in solennitate sequentii
(ce. 233' — 235').
89. Dominica resurectionis domini nostri Yesu Christi. De neces-
sitate et excellentia resurectionis eiusdem (ce. 235' — 238).
90. De inmortalitate anime per rationes theologicas et auctoritates
et exempla scripture sacre (ce. 238 — 241').
91. Probatur animam esse inmortalem rationibus, auetoritatibus et
exemplis philosophicis et gentilibus (ce. 241' — 245').
In fine del testo, a e. 245', in rosso: « Quadragesimale de
penitentia ab Adventu usque ad tertiam feriam post Pasca a
_ H3 — ASHB. 77-78
venerabili viro fratre Michaele de Mediolano ordinis et obser-
vantie minorum fratrum editum explicit feliciter ».
A e. 246 — 246' è Tabula praesentis operis, d'altra mano.
Qua e là, nei margini del testo, sono note di più mani.
78 (152. — 84).
Collazioni dei Tangeli e delle Epistole per tutto l'auno.
Membran., sec. XIV, m. 0.164X0,115, di carte 202: la e. 194 è
bianca. Quadd. ventitré, non numerati, col ricbiamo nell'ultima
pagina: i quadd. i, xix — xxii sono di dodici carte Ccc. 1 — 12,
149 — 196) ; i qiiadd. ii — xviii, di otto (ce. 13 — 148) ; il quad. xxiii,
di sei (ce. 197 — 202). Scrittura gotica monacale, tutta di una mano.
Provenienza Gianfilippi. — Altri nomi di possessori anteriori si
leggono nella prima carta, che fa anche da guardia: {verso) « Iste
liber est fratris lacobi de sancto Laurentio >, di mano del sec. XIV,
su rasura; e della stessa mano: «In hoc volumine continentur
infrascripta. Inprimis, Collationes de evangeliis dominicalibus et
ferialibus domini Beltrandi. Item quedam Collationes de festis,
eiusdem, ut credo. Item Collationes de epistulis dominicalibus, et
quedam alia: vide tabulam in fine ». — {recto) « Usui magistri
Alexandri Fauni veronensis ordinis Minorum Conventualium et ami-
corum, 1579 (riscritto sopra, 1479) » ; e della stessa mano : < Aucto-
rem huius operis ego puto fuisse D. Beltrandum a Turre Cardi-
nalem ordinis minorum Sancti Francisci ».
Legatura in pelle con impressioni a secco e dorature nel dorso.
Collazioni dei Vangeli e delle Epistole per tutto l'anno. (Ogni Col-
lazione ha un numero d'ordine progressivo, scritto in cifre arabe
a capo di pagina, da 1 a 243, ed è divisa in più membri, distinti
parimente con cifre arabe).
Il cod. ha due indici, che si riferiscono alle sezioni I — IV.
A. analitico per alfabeto. Tabula per alphabetum super primam
partem huius libri (ce. 3 — 12', 2 — 2').
B. numerale progressivo. Tabula omnium Collationum in hoe vo-
lumine conteptarum tam ferialium quam fesiorum. et etiam di-
stiniionum in ipsis contemptarum (ce. 195 — 198).
I. Bertrando da Torre, Collazioni dei Vangeli domenicali e feriali.
Dalla Prima dominica de Adoentu sdìa, Dominica 24 post Pente-
eostem: numerate da 1 a 120 nell'Indice B, e da 1 a 122 nel testo,
essendo in questo l'ultima designata coi tre numeri 120, 121, 122,
e aggiuntovi nel titolo : et prò sanata Cecilia. « Videbunt filium
hominis venientem in nube. Lue. 21. — Quamvis verbum istud
ad literam scriptum de adventu Christi manifesto ad iudicium
sit II Christus ad quem congregabuntur omnes sancti ut aquile,
ubicumque ipse iudicans in corpore apparebit. Amen. Amen. —
Expliciunt Collationes dominicales et feriales totius anni edite
ASHB. 78-79 — 144 —
a fruire Beltrando ordinis Minorum sacre Theologìe doctori
Equitanico » (ce. 13 — 66).
II. Collazioni delle Feste, senza nome d'autore. Da In die Cìneriim a
In oigilia Natalis Domìni (nn. 123 — 200). « Dimite me ut plan-
gam ee. lob. x. Non dimittani te ee. Gen. 22 (/. 32). — Debet
peccator appetere, sicut et alii, ut a deo dimittatur [] quia pro-
tector tuus ego sum, et merces tua magna nimis. Ad quem etc. »
(ce. 66' — 168').
III. De Epistulis Collationes. Dalla, Dominica prima de A doentu aWa
Dominica 24 post Pentecostem (nn. 201 — 235). « Abiciamus
opera tenebrarum ec. Ro. 24. — Secundum Bedam genus hu-
manum ex peccato Ade 4'"" incurit incomoda [| De cuius numero
nobis esse coneedat qui cum patre ec. Amen » (ce. 168' — 187').
IV. Altre Collazioni. In fesio sancii Nicholai. In conversione beaii
Pauli. In visiiaiionibus fratrum (nn. 236 — 238). « Sicut dies iu-
ventutis tue ec. Deuter. 33. — Dictum ad probandum |j expone et
applica, sicut Statuta nostra melius scis et vales » (ce. 187'-193').
V. Altre Collazioni di Epistole domenicali, non comprese negli Indici.
Dominica 1 7 (nn. 239 — 240). Dominica in ramis palmarum
(nn. 241 — 243). — « Obsecro vos ec. Ad Ephes. 4. — Divus
et divinus apostolus nostrarum animarum zelator || Christus
lesus prò nobis captus immolatus et mortuus, qui est benedictus
in secula seculorum. Amen» (ce. 198' — 202').
Finisce : « Hic finitur prima Pars huius libri. Et hic incipit
secunda ».
79 (153. — 85).
Digesto nuovo glossato.
Membran., sec. XIII, m. 0,418X0)235, di carte 224 (numeraz.
del sec. XVI): ogni pag. ha due colonne di testo e altre due mar-
ginali di commento. (Notisi che nell' ant. numeraz. si salta da e. 179
immediatamente a 190; cosicché le ce. segnate per errore 190 — 233
corrispondono effettivamente a 180 — 223, e secondo questo numero
le citiamo : la carta ultima poi è già segnata regolarmente" 224 da
mano antica). Quadd. venticinque, non numerati, i primi dodici di
10 carte ciascuno, gli altri di 8 ; coi richiami nell' ultima pagina,
salvo gli ultimi tre che ne mancano. Scrittura gotica.
Provenienza Gianfìlippi.
Legatura moderna in pelle scura con dorature.
(Digesium Novum). Ultimi dodici libri delle Pandette di Giustiniano.
I. Domini lusiiniani sacraiissimi principis perpetui augusti iuris enu-
cleati ex omni veteri iure collecti digestorum seu pandectarum
(supplisci: liber xxxviiii incipit) (ce. 1 — 18').
— 145 — AsHB. 79-80
II. Explìcit liher xxxviiii, incipit xl (ce. 18' — 41').
III. Domini lustiniani ec. come al n. I pandeetarwn explicit liher xl.
Incipit XLi (ce. 41' — 57').
IV. Explicit liher xli. Incipit xlii (erratamente il cod. : xlii — xliii)
(ce. 57' — 68').
V. {Liher xliii) (e. 68' — 87).
VI. Domini lustiniani ec. come al n. I pandectarum liher xliii explicit.
Incipit liher xliiii (ce. 87 — 96').
VII. Explicit liher xliiii. Incipit xlv (ec. 97 — 112').
Vili. Domini lustiniani ec. come al n. I pandectarum liher xlv explicit.
Incipit XLvi (ce. 112' — 135).
IX. Incipit liher xlvii (ce. 135 — 157').
X. Incipit liher xlviii (ce. 157' — 180').
XI. Explicit ex ordine liher xlviii. Incipit exordium (sic) xlviiii
(ce. 180' — 196).
XII. Explicit liher ex ordine xlviii (1. xlviiii) : septime sunt partis
libri V, Incipit ex ordine liher l, septime vero partis liher vi
(ce. 196 — 224).
Questi dodici libri sono numerati a capo di pagina I — XII,
in caratteri maiuscoli rossi di mano antica ; più modernamente
(sec. XV), xxxviiij — 1, in lettere minuscole nere. In principio
d'ogni libro è scritto in caratteri allungati azzurri lineati di rosso,
il nome ULPIANUS, anche pei libri xli, xlh, xlviii (ec. 41',
57', 157'), che effettivamente cominciano con frammenti di Gaius,
di Modestinus e di Macer: ma, non essendovi nel testo altera-
zione, tale scambio di nome deve attribuirsi a errore materiale
del rubricatore, il quale, nello spazio lasciatogli appositamente
bianco a capo d'ogni libro, scrisse dal principio alla fine sempre
lo stesso nome.
Il testo del Digesto è incorniciato, in ogni pagina, da un co-
pioso Commento, scritto da mano contemporanea. Inoltre, nelle
interlinee e nei margini, sono brevi glosse di più mani e di
più tempi.
80 (154 e 1911. — 86 e 1814).
Gio. Magi da Verona, Complementum Aurorae Bolandinì.
Altri opuscoli.
Membran., sec. XIV — XV, m. 0,330X0,230, di carte 35: le
ce. 1 — 24 sono distinte in due quadd. completi col richiamo nel-
l'ultima pagina : le ce. 25 — 27 non hanno corrispondenza : le ce. 28 — 35
costituiscono un terzo quad. Le ce. 13 — 24 (quad. ii) e la 25 sono
Laur. Ashb. — I. 10
AsHB. 80 — 146 —
palimpseste : la scrittura anteriore presenta frammenti di partite
di dare e avere, e, nella e. 18, si scorge l'anno « Mocccoixvij ». La
scrittura del cod. è di due mani. Il n. i è scritto da Verdelus
notarius de Pontepetre nel 1395; i nn. ii — iv da altra mano
dei primi anni del sec. XV.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 38. 203 (in
prima pagina). 1063 (rosso, nell'ultima pag.). 149 (D) (nel dorso,
sotto la legatura).
Legatura moderna in cartone, col dorso di tela.
I. (loHANNis DE Maqis, Complementum Aurore magistri Rolandìnì. —
Cfr. Se. Maffei, Veron. ìllustr., ii, 64). Contiene il Commentario
degli ultimi capitoli della Somma di Rolandino, come appresso :
ultimo paragrafo del cap. v. — Prioìlegium creandoram ta-
belionum (e. 1 — 1').
cap. VI. — Ineipit q/^wm capitulum. Instrumentum compro-
m^issi ^ Instrumentum denunctiationis (ce. 1' — 8').
cap. VII. — Instrumentum adoptionis || Instrumentum^ constiiu-
tionis vicecomitis (ce. 8' — 29').
Finisce : « Explicìt opuseulum, scilicet Complementum Aurore
magistri Rolandini, eompillatum per eggregium iuris professorem
dominum lohannem de Magis notarium veronensem et recol-
leetum sub ipsius lectura, Verone, Millesimo treeentessimo oetua-
gessimo. — Ego Verdelus notarius de Pontepetre hunc
scripsi, dey adiutorio, die merchurii duodecimo mensis madii,
Anno nativitatis domini nostri Yesu Christi Millesimo treeen-
tessimo nonagessimo quinto, indictione tercia. — Deo gratias,
amen ».
II. (loHANNis Andree, Appuratus super arbore consanguinitatis unitatis
et affinitatis). « (C)irea lecturam arboris diversis olim diversum
modum tenentibus || Benedietus in secula seculorum amen. —
Explieit Apparatus ec. domini lohannis Andree » (ce. 30 — 34).
III. Isti sunt Casus episcopales, quos reseroat episeopus prò se. « In
primis exeomunicati excomunicatione quaeumque malori || in
casibus presentialiter nobis reservatis totaliter revocamus »
(ec. 34 — 35).
IV. « Pone quod aliqua mulier nupta iniuriata {in ras.) alieni'' fuit* ec.
Queritur utrum maritus debeat solvere condemnationem ec. \\
quod differatur, donec matrimonium dissolavatur ec. » (e. 35).
— 147 — AsHB. 81
81 (155. — 87).
Opuscoli contro gli errori della Chiesa greca.
Cartac, sec. XIV, m. 0,284 X 0,219, di carte 45. Quadd. cinque
non numerati, col richiamo nell'ultima pag.: i, ii, iv, di dieci carte
ciascuno; iii, di otto; v, di sette, delle quali le ultime due (ce. 44, 45)
sono bianche. Ciascuna pagina è partita in due colonne, ma la co-
lonna destra è bianca : forse era riserbata pel testo greco. La scrit-
tura, semigotica, è tutta di una mano. Nel rovescio della coperta
anteriore è di mano del secolo XV una breve lista di Santi, col •
titolo: « Officii schontradi ».
Provenienza Gianfìlippi, già Saibante. Segnature : 376. 163 (D).
Legatura antica in pergamena.
I. Trattato contro gli errori dei Greci, composto dai frati Domeni-
cani di Costantinopoli nell252, in quattro articoli o parti, con
un proemio. « Licet Grecorum ecclesiam [] de tanta miseria et
servitute liberet eos. — Hec autem scripta sunt anno domini
M^ccdij" (sic) in civitate Constantinopoli a fratribus ordinìs
predicatorum, de armario Sancte Sophie, de greco sermone in
latinum translata. Omnes oppiniones ereticas grecorum et a
summis sacris magistris latinorum in sacra theologia consti-
tutis veridice eis de eis de verbo ad verbum responsum fuit,
ad edificationem ecclesie sancte et profectum animarum et ad
laudem patris et filii et spiritus sancti, amen, cui est honor et
gloria in secala seculorum amen. — Explicit pars quarta »
(ce. 1 — 30).
II. Estratti da Ugone Eteriano, in appendice al precedente Trattato.
« Incipit prohemium. Sicut in prohemio huius opusculi protestati
sumus ec. Quod, licet iam dictis iiij""" articulis legentibus demo-
strentur, adhuc plenius tamen in hiis que subiecta sunt osten-
detur, que ex dictis magistri Ugonis Ethoriani numquam extracta
buie operi necesario duximus inserenda. Dicunt et scribunt Greci
de Latinis sic || se irati {sic) adhuc recognoscant. Amen. —
Explicit» (ce. 30—36').
III. Dei Concini generali e particolari, e dei Canoni della Chiesa greca.
« Consequenter post predicta videndum est de conciliis genera-
libus et particularibus || Sunt igitur omnes canones in numero
nominati ec. vj" et unus. Habent insuper quasdam epistolas
sanctorum doctorum suorum Basilii, Kirili, Athanasii, et aliorum,
in quibus continentur canones plures, quos inter alios auctores
recipiunt et pari veneratione imitantur. — Isti sunt canones
quorum auctoritate Greci adversantur Latinis. Amen. — Lau-
detur Christus. Amen » (ce. 37 — 43).
ASHB. 81-82 — 148 —
(Cfr. Canisii, LecUones antìquae, ed. Jac. Basnage, Antver-
piae 1725, to. iv: Tractatus cantra Graecorum errores, ex ms.
eod. Bibl. Bavaricae in lucem prolatus studio Petri Stevartii
Leodii ec, pp. 33 — 62 (num. I); 62 — 67 (num. II); 67 — 73
(num. Ili); seguitano in detta ediz., pp. 73 — 80, altre cose non
comprese nel nostro cod. — Erroneamente il Fabricio [Bibl.
graeca, 3* ediz., x, 421) e il Bandini {Catal. Laur. Supplem. iii, 616)
hanno confuso questo Trattato con altro di Emanuele Galega,
Adoersus Graecos, che fu poi tradotto da Ambrogio Camaldo-
lense: cfr. Migne, Patrol. graeca, olii, 17 e segg., e il cod.
Laur. Fiesol. 148. — Siamo in debito di questa comunicazione
al cav. ab. N. Anziani, prefetto della Laurenziana).
82 (156. — 88).
Francesco Piazza, Trattato delle scomuniche.
Alessandro d'Alessandria, Trattato delle usure. Estratti.
Carfcac, sec. XV, m. 0,213X0)144, di carte 129, delle quali le
ultime due sono bianche. Quadd. tredici, di dieci carte ciascuno,
salvo l'xi che ne ha undici, essendo la e. Ili aggiunta con una
linguetta, e il xiii che ne ha otto: di ogni quaderno sono nume-
rate originalmente' le prime cinque carte (e dell'ultimo le prime
quattro) con una numerazione progressiva da 1 a 64. Il cod. ha
due guardie membranacee, che contengono un frammento di Atti
fatti dinanzi al Potestà di Verona, dove si legge, fra le altre date,
l'anno 1419.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: S. Se. TI.
348. 177 (D.).
Legatura in assi coperte di cuoio con fermaglio, in cattivo stato.
I. Tractatus exeomunicationum editus per fratrem Franciscum de
Platea de Bononia, ordinis minorum de obseroantia. « Et primo
cantra sacerdotes seculares. Excomunicatio. Quero qui sint ca-
sus excomunicationis maioris contra personas ecclesiasticas.
i^. Primo contra monarchiam tocius ecclesie || Gap. 61." De
percutientihus clericos. Excomunicatio. 3.° scilicet percutientium
clericos ec. videtur quod conditor iuris non voluit ut excomu-
nicatio a iure incurreretur nisi propter mortale peccatum »
(ce. 1 — 66').
II. Tractatus de usuris secundum magistrum Alexandrum de Alexan-
dria prooincie Lombardie ordinis minorum generalem mini-
strum, lanue disputatus. — Proemio : « Utrum sine sedis apo-
stolico licentia ec. », e Indice dei nove capitoli del Trattato
(ce. 67 — 68). — Trattato. « Capftulum prim,um. Quid est usura
et unde dicatur. Primo ergo videndum est quid est usura ec.
— 149 — ASHB. 82-83
Usura est quicquid accedit sorti |i Nono, videndum est de pena
usurarli ec. non dimittitur peccatum nisi restituatur ablatum.
Finis. — Hic tractatus, etsi non sequatur ordinem capitulorum
secundum magistrum Alexandrum de Alexandria ordinis mi-
norum generalem, taraen materia ad litterani de verbo ad ver-
bura est sua, et sic prò magistro Alexandre potest alegari »
(ce. 67 — 115).
in. Allegazioni di passi del diritto canonico intorno alle scomuniche.
« Excomunicationum alia maior et alia minor: maior separai
ab omni comunione fidelium j| et quod in aliis generalem aucto-
ritatem concedant absolvendi » (ce. 115' — 127).
83 (157. — 89).
fiegola e Indulgenze dei frati minori.
Membran., sec. XV, m. 0,156 X 0,116, di carte 19, in due quadd.,
di linee 22 per pag. : le ce. 18, 19 sono bianche. Scrittura gotica
diplomatica.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: V, 43, 666.
179 (D). — Nell'interno della coperta posteriore è scritto di mano
del sec. XVII: « [Sancjti Firmi Verone ord. Min. Con. ».
Legatura in pelle scura macchiata.
I. Regola dei frati minori colla bolla di conferma di pp. Onorio IH
del 29 novembre 1223 (Potthast, n.° 7108). — Incipit Prologus
in Regala fratrura minorum. « Honorius episcopus ec. Solet an-
nuere sedes apostolica || presentis scripti patrocinio communimus.
Que talis est ». — In nomine domini. Incipit Regala (et vita}
fratram minoram. E divisa in dodici capitoli. « Regula et vita
minorum fratrum hec est, silicet, domini nostri Yesu Christi
sanctum evangelium observare || Ad hec per obedienciam iniungo
ministris, ut petant a domino papa unum de sancte romane
ecclesie gardinalibus (sic), qui sit gubernator protector et cor-
rector istius fraternitatis, ut semper subditi et subiecti pedibus
eiusdem sancte ecclesie, stabiles in fide catholica, paupertatem
et humilitatem et sanctum evangelium domini nostri Yesu Christi,
quod fìrmiter promissimus, observemus ». — Seguono le formule
jBnali e le date della bolla di Onorio : « Datum Laterani, tercio
kal. decembris, pontifìcatus nostri anno octavo » (ce. 1 — 8).
n. Indulgenze e grazie pontifìcie ai frati minori.
1. Qaeste sone (sic) indalgencie sotoscrite, le quale anno concesse
multissimi pontifici a qaeli li quali visitano le chiesie de tati lì
frati de V ordine di sancto Francesco, e sono traete fora di re-
gisti papali, e sono le bole in più lochi. In volgare. « El sanctis-
ASHB. 83-84 — 150 —
simo in Christo padre papa Gregorio nono, el quale scrisse in lo
chathalo {sic) di sancii sancto Francisco |1 Clemente pp. quarto ee.
El privilegio comenza: " Romanus pontifex in specula. " Le bole
sono a Milano e a Perosa » (ce. 8 — 13).
2. Indalgencia coram ymagìne pietatìs domini nostri Yesu Christi,
concessa da papa Gregorio, colle conferme di Niccolò V, Cal-
listo III, Pio II e Sisto IV (erroneam. « secundo » nel cod.), degli
anni 1449, 1455, 1462, 1475 (quest'ultima in volgare). « Bea-
tissimus papa Gregorius j| In summa sono de vera indulgencia
24, 7, 12 (milia) anni e 23 di, confessi e contriti » (ce. 13 — 14).
Seguono Oraeiones deoote coram ymagine pietatìs. « 0 domine
Yesu Christe adoro te in cruce || deprecor te miserere mei.
Amen » (e. 14 — 14').
3. Iste sunt gratie concesse a sanctissimo domino papa Sixto IV.
« Et primo ad petitionem reo. p. Vicarii generalis. Primo quod
vicarius generalis || Tercio, quod fiat officium translationis sancti
Bernardi die 17 maii, quemadmodum fit de sancto Antonio » (e. 15).
4. Ista sunt concessa ab eodem domino sanctissimo papa ad pe-
ticionem eommissarii Carie. « Primo quod quicumque catholicus
episcopus possit tenere ordines sacros temporibus ad hoc ab
ecclesia deputatos {sic) in locis nostris || Et absolvere eos ab
illis omnibus a quibus possunt absolvere subdictos illius epi-
scopi in cuius episcopatu audiunt confessiones » (ce. 15 — 16).
HI. Benedictio planete, dalmatice, stolte et aliarum vestium sacerdo-
talium ac leviticarum. Ad henedicendum omnia ornamenta ec-
clesie seu vasa sacrata (ce. 16' — 17).
84 (158. — 90).
Regola di S. Agostino. Costituzioni e Bollano
dell'Ordine dei frati predicatori.
Cartac, sec. XVI, m. 0,141 X 0,099, di carte 185. Scrittura mi-
nuscola italica di più mani.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature: 338. 180 (D). —
Nel retto della guardia anteriore si legge: « (Iste liber) Est con-
ventus S. Anastasio de Verona ordinis predicatorum. Concessus
michi fratri Dominico de . . . allinis (?) de Verona eiusdem ordinis
et filio eiusdem conventus S. Anastasio, per reverendum patrem
fr. Angelum de Verona sacre theologie magistrum et priorem be-
nemerito {sic) suprascripti conventus ».
Legatura in cuoio con impressioni a secco.
I. Regala beati Augustini episcopi. « Ante omnia, fratres carissimi,
diligatur deus, deinde proximus, quia ista precepta sunt prin-
cipaliter nobis data. Haec igitur sunt quae ut observetis pre-
— 151 — ASHB. 84
cipimus in monasterio constituti. Primum propter quod in unum
estis congregati [] in tentationem non inducatur. Amen ». (Cfr. il
cod. 24, n. I) (ce. 1' — 7).
II. Liber constitutionum fratrum ordinis predicatorum. Proemio.
« Quoniam ex precepto Regulae iubemur habere cor unum j|
Librum autem istum diligenter conscripsimus, in quo duas di-
stinctiones annotavimus » (ce. 15' — 16).
Prima distinctio, in 20 capitoli, preceduta dall'indice. — 1. De
officio eeclesiae [| 20. De Apostatis. « Audito primo signo sur-
gant fratres |] Quicumque litteras magistri seu sigilla eorumdem
falsificaverit, vel eis scienter usus fuerit, eandem incurrat sen-
tentiam ipso facto» (ce. 16 — 32').
Secunda distinctio, in 18 capitoli, eoli' indice. — 1. De domibus
concedendis et construendis || 18. De constitutionibiis Bonifaeii
papae. « Nulla domus coneedatur [j quo ad hoc ipsis in nullo vo-
lumus suffragari » (ce. 32' — 63).
III. Commenti alle Costituzioni precedenti.
1. « Quoniam ex. Magister Umbertus. Constitutiones nostrae
extraetae sunt a constitutionibus premonstracentium || non super
ventrem sed super latus. — Haec magister Umbertus super
constitutiones » (ce. 7 — 15).
2. « Priores utantur dispensationibus. Magister Umbertus. Non
dicitur hie, plus quam alii fratres [| De suffragiis mortuorum.
Fratres nostri numerum missarum non amittant vel admittant,
Archiepiscopus Florentinus. Amittant, idest non dimittant ec.
de non levando calicem in missa » (ce. 63 — 70').
IV. Privilegi, Grazie e Costituzioni pontificie, e altri documenti, spet-
tanti all'ordine dei predicatori, e in specie alla Congregazione
di Lombardia.
1. Prioilegium, quod dicitur Maremagnum, Sixti pape IIII, or-
dini fratrum prediccùtorum concessum seu innocatum. — Roma,
31 agosto 1474. — « Regimini universalis ecclesie » (ce. 71 — 95').
2. Prioilegium Bonifach (IX), quod ecclesie et loca ordinis habent
omnes ernunitates, exemptiones, privilegia et indulgentias, quas
habent ecclesie et fratres ordinum mendicantium. Originale est
in concentu Firmano. — Roma, 27 aprile 1402. — « Sacre re-
ligionis » (ce. 96 — 98).
3. Prioilegium Clementis (IV), quod ordo noster in bonis iem-
poralibus succedere possii sicut existentes in seculo : cuius origi-
nale extat in conoentu Brixiensi. — Perugia, 12 febbraio 1266. —
« Obtentu divini nominis » (Potthast, n. 19542) (ce. 98 — 99).
4. Copia Bullae aureae Martini pp. Quinti, ordini predicatorum
AsHB. 84 — 152 —
concessae. — Firenze, 15 luglio 1420. — « Ad summi apostolatus
apicem » (ce. 99 — 102).
5. Copia Privìlegii Pii 2* cantra prelatos ordinum excomunicantes
suhditos suos, recurrentes ad constitutos extra suorum ordinum
obedientiam, prò manutentione vite regularis. — Mantova, 29 ago-
sto 1459. — «Ad ea libenter intendimus » (ce. 102' — 103').
6. Copia Bulle gratiarum congregatìoni utriusque Lombardie ordi-
nis predicatorum per S. D. Paulum 2"° concessarum M.°cccc.°Lxv.°
— Roma. — « Ad fructuosa opera » (ce. 104 — 108).
7. Gratie concesse a sanctissimo domino nostro Sixto papa 4° fra-
tribus congregationis nostre vive vocis oraculo, tempore vica-
riatus reverendi patris fratris Georgii de Vercellis. (e. 108).
8. Indulgentiae diversorum summorum pontijicum, quae dicuntur
concessae ordini predicatorum, exemplieate a copia que Rome
habetur in domo procuratoris ordinis in Minerva (ce. 108' — 111).
9. Forme dell'elezione del priore nei conventi dell' ordine dei pre-
dicatori. — Forma electionis vel scrutimi (ce. Ili' — 112'). —
Forma petitionis electi in priorem (ce. 112' — 113'), — Alia
electionis forma (ce. 113' — 114'), — Alia forma scrutimi super
absolutione vel rettentione prioris (ce. 114' — 115). — Alia scru-
timi forma (e. 115 — 115'), — Alia forma electionis prioris
post cassationem alterius electionis (ce. 115' — 116').
10. Modus eligendi priorissam in ordine predicatorum (ce, 116' -117),
— Forma autem decreti scribendi provinciali prò confrmatione
obtinenda premisse priorisse talis esse potest (ce. 117 — 118').
11. Copia Literarum Rj^^ Magistri ordinis (fr. Marcialis Auri-
BELLi DE Avinione) circa ingressum monasteriorum nostrorum.
— Brescia, 5 agosto 1467. Alle prioresse e alle suore dei mona-
steri di Lombardia. — « Ne per absentiam » (ce, 118' — 119').
12. Notizie di alcune concessioni fatte da pp. Eugenio IV ai con-
venti e ai frati dell'ordine nel 1437 (e. 119').
13. Bulla SiXTi pp. mi, quod fratres predicatores possint retinere
possessiones sibi legatas seu donatas. — Roma, 1" luglio 1475. —
« Considerantes attentius » (ce. 120 — 122').
14. Breve Sixti pp. IIII, quod fratres predicatores possint emere
bona stabilia ex pecuniis sibi legatis seu donatis. — Roma,
13 aprile 1478. Fratri Leonardo de Mansuetis de Perusio, ord.
praed. generali magistro. — « Nuper per nostras sub bulla plum-
bea » (ce, 122' — 123').
15. Breve Sixti pp. 4*, quod vicarii provinciales a Magistro or-
dinis instituti remaneant in suis officiis, eo cedente vel decedente,
donec aliter fuerit ordinatum per Vicarium ordinis vel Gene-
I
I
I
— 153 — AsHB. 84
ralem subsequentem. — Roma, 19 aprile 1478. Al suddetto. —
« Fecisti nobis exponi » (ce. 123' — 124).
16. Brece Sixti pp. 4^, quod fratres predicatores habilitati ad be-
neficia habeant tantum vocem activam in dicto ordine, et quam-
primum beneficia ohtinuerint, etiam actìoam amittant. — Roma,
16 marzo 1478. Al suddetto. — « Habilitavimus ad beneficia »
(ce. 124 — 125).
17. Bulla Sixti pp. IIII, in qua continetur quod fratres et sorores
tercii ordinis beati Franeisei gaudent libertatè et immunitate
ecclesiastica. Idem est de fratribus et sororibus tercii ordinis
beati Dominici, cum gaudeant eisdem privilegiis, sicut patet in
Marimagno et in Bulla aurea Sixti pape 4.i — Roma, 20 novem-
bre 1483. — « Sacrosancta roma(na) ecclesia » (ce. 125 — 127').
18. Prioilegium Sixti pp. 4^ quod dicitur Bulla aurea, ordinibus
predicatorum et minorum concessum. — Roma, 26 luglio 1479. —
« Sacri predicatorum et minorum fratrum ordines » (ce. 128-138').
19. Breve Sixti pp. 4*, reoocans restrictionem per eum factam
circa absolutionem fratrum a quibusdam casibus, prout patet
in Bulla precedenti. — Roma, 16 giugno 1481. Protri Saloo
Cassate generali magìstro ord. praed. — « Exposuisti nobis »
(ce. 138' — 139').
20. Transunto delle Grazie concesse da diversi pontefici « tam
scripto quam vive vocis oraculo » all' ordine dei predicatori. —
Precede una lettera di fra Sebastiano da Brescia, vicario ge-
nerale dei conventi riformati di Lombardia, a Salvo da Palermo
ministro generale dell'ordine, scritta da S. Marco di Firenze il
6 novembre 1481 ; nella quale espone di avere compilato questo
transunto in seguito alla conferma generale di tali grazie con-
cessa da pp. Sisto IV nel decorso giugno. « Cum sit quod su-
periori iunio » (e. 140 — 140'). — He oero sunt gratie a diversis
pontificibus concesse. Eugenio IV (ce. 140' — 144). Niccolò V
(ce. 144 — 145). Pio II (e. 145 — 145'). Sisto IV (ce. 145' — 151).
— Segue, con propria rubrica, il transunto di varie grazie con-
cesse da Innocenzo Vili (ce. 151 — 152).
21. Brece Sixti pp. 4', quod conoentus congregationis Lombardie
possint vendere seu commutare bona immobilia, dummodo pre-
cium illorum convertatur in emptionem aliorum honorum ìm-
mobilium magis utilium. — Roma, 24 giugno 1481. — « Pro
pastorali officio» (ce. 152' — 153).
22. Breve Sixti pp. 4*, quod oicarii Hispanie et Lombardie de
ohseroantia ac priores et eorum oices gerentes subiecti dictis
vicariis possint absoloere et dispensare cum fratribus, sicut alias
AsHB. 84 — 154 —
per Maremagnum facere poterant. — Roma, 28 marzo 1481. —
« Quoniam omnes ordìnis vestri » (ce. 153' — 154).
23. Breve Sixti 4*, quod Vìcarius congregationìs Lombardie possit
durare ultra hìennium de consensu maioris partis priorum qui
erunt in capitulo, quando accideret quod Vicarius decederet ante
completum biennium, et electio alterius fieret medio tempore. —
Roma, 24 giugno 1481. Generali Vicario congregationis Lom-
bardie de obseroantia ord. predicator. — « Cum in privilegiis »
(ce. 154 — 155).
24. Breve Innocenth Vili, quod fratres possint ministrare sacra-
menta confessionis, eucharistie, etiam in Paschate, et extreme
unctionis, et in cimeteriis suis eorum cadavera sepelire, personis
cum eis et sororibus comm.orantibus, dummodo operas diurnas
non exerceant. — Roma, 23 ottobre 1487. Vicario generali et
fratribus congregationis Lombardie ord. praed. — « Exponi nobis
fecistis » (ce. 155' — 156').
25. Transunto di concessioni, fatte da pp. Alessandro VI alla Con-
gregazione di Lombardia, a petizione del cardinale napoletano
Oliviero (Caraffa) protettore dell'ordine (ce. 156' — 157').
26. Breve Alexandri pp. VI, in quo concedit multa privilegia con-
gregationi Lombardie, videlicet quod Generalis ordinis non possit
instituere nec absoloere priores, et similiter inquisitores, nec vi-
sitare conventus congregationis, nisi de consensu Vicarii et decem
priorum, et multa alia privilegia. — Roma, 23 gennaio 1494. Vi-
cario generali et fratribus congregationis Lombardie ord. pred.
regularis observantie nuncupatorum. — « Inducimur ex commissi
nobis desuper pastoralis officii debito» (ce. 157' — 161').
27. Breve Alexandri pp. VI, in quo continetur quod licentie con-
cesse fratribus congregationis, de eligendis confessoribus qui
eos absolvant a reservatis, non tenent nisi interveniat consensus
Vicarii generalis aut presidentium conventuum. Et similiter de
retinendis pecuniis. Item, quod mortuo Vicario generali, prior
Bononiensis suppleat vices eius. — Roma, 28 settembre 1495.
Vicario generali Lombardie ord. praed. — « Exponi nobis nuper
fecisti » (ce. 162 — 164).
28. Breve Alexandri pp. VI, quod fratres et sorores tertii ordinis
possint in die Pasce et aliis diebus infra annum recipere eu-
charistiam et omnia sacramenta in articulo mortis absque alia
licentia parochialis. — Roma, 30 settembre 1495. — « Consi-
derantes uberes fructus » (ce. 164 — 165).
29. Breve Alexandri pp. VI, quod, mortuo vel amoto Vicario infra
biennium, non possit eligi Vicarius superioris biennii Vicarius,
— 155 — AsHB. 84-85
nisì completo integro biennio post oieariatum suum, et quod
viees gerens Vicarii possit ahsoloere priores de Consilio diffi-
nitorum, si capitulum congregationis contigerit celebravi. —
Roma, 5 aprile 1497. Vicario generali et fratribus congrega-
tionis Lombardie ord. praed. — « Dudum fé. re. Paulus pp. ij »
(ce. 165' — 167').
30. Bolla di pp. Niccolò V, per la quale revoca alcuni privilegi
e concessioni pontificie, dannose all'ordine dei frati predica-
tori. — Roma, 9 aprile 1444. — « Dum ad vitam laudabilem »
(ce. 168 — 175').
31. Breoe Martini pp. V, in quo concedit generali et provintia-
libus Seroorum beate Marie licentiam acceptandi nova loca ad
habitandum etc. Quod prioilegium censetur esse concessum fra-
tribus predicatoribus et minoribus, cum habeant omnia privi-
legia Mèndicantium. — Roma, 21 giugno 1423. — « Vestris in
hac parte supplicationibus » (ce. 175' — 176').
32. Breve Alexandri pp. VI, in quo coniinetur quod Generalis Ma-
gister ordinis predicatorum non possit aliquem inquisitorem
instituere in conventibus congregationis Lombardie, nisi illum
quem Vicarius congregationis de Consilio discretorum patrum
elegerit seu postulaoerit : nec absolvere nisi de suo consensu. —
Roma, 18 febbraio 1500. Vicario, generali congregationis Lom-
bardie. — «Dudum per alias nostras » (ce. 176' — 178').
33. Bolla di pp. Giulio II, che regola la durata degli uffici nell'or-
dine dei Predicatori e i termini del divieto temporaneo degli
uscenti d'ufficio. — Roma, 27 luglio 1504. — « Sub religionis
iugo» (ce. 179 — 185).
34. Gratie quas concessit D. Leo pp. X congregationi nostre vive
vocis oraculo, supplicante magistro Georgia de Casali vicario
generali die 30 martii 1513 (e. 185').
85 (159. — 91).
Costituzioni, decreti e altri opuscoli riguardanti
la Compagnia di Gesù.
Cartac, sec. XVII, m. 0,151 X Ofì^l, di carte 138. Sono bianche
le ce. 12, 16, 28, 33, 34, 52, &è, 84, 114, 118, 134—138. Scrittura di
due mani contemporanee.
Provenienza G-ianfilippi, già Saibante. Segnature: 705 '^'^ 181 (D).
Legatura in pergamena su cartone.
(Titolo nel dorso del codice, riscritto : Constitutiones, Decreta
Societate lesu. Sec. xvi et xvii. Pars II.)
I. Constitutionum Methodus (ce. 1 — 2).
ASHB. 85 — 156 —
II. Epistola del P. Pietro Ribadinegra. Fuit impressa, quasi praeam-
bula ante Constitutiones anno 1559. « En vobis tandem >
(ce. 3 — 10').
ni. Aggiunte alle Costituzioni, proposte nella Congregazione gene-
rale dell' 8 settembre 1558 dal cardinale Napoletano in nome
di pp. Paolo IV: leggonsi in Libro Constitutionum Societatis
lesa, impresso in Collegio Romano anno 1558, quae fuit prima
impressio (e. 11 — 11').
IV. Quod Declarationes Constitutionum editae fuerint a sancto patre
nostro Ignatio. Lettera del P. Claudio Acqua viva, proposito ge-
nerale. — Roma, 1 gennaio 1588. — « Quoniam a nonnullis »
(ce. 13-14').
V. De vi quam habent scripta P. Hieronymi Natalis (e. 15 — 15'). —
Ex Scholiis P. Hieronymi Natalis (ce. 17 — 20').
VI. Dubium de hoinicidio casuali (ce. 21 — 22). — Postulatum de
impedimento homicidii casualis, datum Congregationi xi* gene-
rali (e. 22 — 22'). — Epistola encycUca P. Ioannis Pauli Oli-
VAE, vicarii generalis Societatis super homicidio casuali. Roma,
25 marzo 1662. «Rogata est Congregatio » (ce. 23 — 24').
VII. Nihil de dispensatione in impedimento originis decernendum
(ce. 25 — 27').
Vili. Quid decreoerint S. P. N. Ignatius et Congregationes generales
circa mensam prioatam superiorum (ce. 29 — 30').
IX. Pauli Quinti. Absolutio a duobus votis simplicibus professorum
reseroatur Papae. — Roma, 31 gennaio 1618. — « Ex incum-
benti nobis » (ce. 31 — 32').
X. Urbani Octavi Constitutio de dignitatibus non acceptandis. —
Roma, 25 gennaio 1632. — « Vota que Deo fiunt » (ce. 35 — 38).
XI. Breve di pp. Urbano Vili, che, a conferma e dichiarazione di
precedenti costituzioni, commette al Maestro dei novizi la cura
di ricevere egli solo le confessioni dei novizi stessi, salvo la
facoltà nei Superiori di deputare a quelli una sola volta all' anno
altri confessori. — Roma, 31 agosto 1633. — « Exponi nobis
nuper fecit dilectus filius Mutius Vitellescus S. I. praep. gen. »
(ce. 39 — 42).
XII. Breoe pontificium (Innocenti! pp. X) de capitis tegumento fratrum
coadiutorum S. I. — Roma, 16 maggio 1647. — « Universalis
ecclesiae regimini » (ce. 43 — 48').
XIII. Lettera circolare del m. r. P. Vincenzio Carrara preposito
generale al P. Ignatio Gargano prooinciale. Sopra lo stesso ar-
gomento del divieto delle berrette ai fratelli coadiutori. — Roma,
26 maggio 1647. — «Ho giudicato spediente » (ce. 49 — 51').
— 157 — AsHB. 85
XIV. Notata P. Martini De Esparsa S. I. super electione Vicarii in
Societate lesu (ce. 53 — 56).
XV. Decreta S. Visitatìonìs Apostolicae edita prò Ecclesia Sancii
Ignatii et Collegio Romano. 7 ottobre 1660 (ce. 57 — 60). —
Pro Domo prohationis S, Andree S. I. 11 novembre 1660
(ce. 61 — 62').
XVI. De triennio Superioribus Societatis praefixo, iuxta breve Inno-
centii Decimi. Capitoli quattro (ce. 63 — 67').
XVII. Exempla, de non exclusis ex loco Congregationis generalis
Assistentibus et aliis, quando de illorum privilegiis vel personis
actum est, collecta occasione trium Assistentium Italiae, Galliae
et Lusitaniae, qui e Congregationis loco exierunt, cum ageretur
in Congregatione xi: " An Assistentes non absoluto novennio in
eo mutare deberent ec. " (ce, 69 — 76).
XVIII. Epistola P. Nicolai Bobadillae ad Paires Congregationis Pro-
curatorum romanae. — Roma, 18 novembre 1587, " ex lecto in-
firmus. " — « Gratias ago Deo meo » (ce. 77 — 80).
XIX. Copia del Memoriale dato alla Santità di Innocenzo X dal
p. Melchiorre Incofer. « Puneta omnia a V. S. preposita sunt
optima » (ce. 81 — 83').
XX. Copia d'una Lettera circolare alli Sig.'^^ Cardinali, stampata
in Parigi a di 4 di Decembre (1660) sotto finto nome di Lu-
cilio Vannini contro li Superiori della Compagnia di Giesù.
«Se l'È. V. sapesse > (e. 85 — 85'). — Copia di undici Arti-
coli contro la Compagnia, stam.pati, in Parigi «* 4 di Decem-
bre 1660 sotto finto nome di Teofilo Aliteo. « 1." Dignetur sua
sanctitas facere » (ec. 85' — 89'). — Observationes manuscriptae
r. P. Natanaelis Sotuelli secretarli S. I. contro i due prece-
denti opuscoli. « Auctor Epistolae || bonas horas conterere »
(ce. 90 — 94').
XXI. Risposta del Re di Francia al Memoriale dei Padri Gesuiti. —
Altro titolo : Risposta del Re di Francia ad una supplica fattali
dal P. Provinciale di Francia dopo fatta la Congregazione pro-
vinciale. — « Mi fu gratissima la supplica che quattro anni sono
mi presentaste a Metz || Io in quanto a me vi stimare sempre,
e vi terrò cari come la pupilla degli occhi miei. Pregate per me »
(ec. 95 — 100).
XXII. Narratio de procurata apud pontificem Clementem 8 profectione
P. Claudii Aquavivae in Hispaniam. Excerpta ex tom. mss. cui
titulus est " Historia Controversiarum quae inter quosdam e
sacro praedicatorum Ordine et Societatem lesu agitatae sunt ab
anno 1558 ad 1612, sex libris explieata a P. Petro Possino
ASHB. 85-86 — 158 —
ex eadem Societate " (ce. 101 — 113). — Copia dello stizzo ori-
ginale del viglietto scritto di mano propria dal P. Claudio Aqua-
vivA a pp. Clemente 8 sopra all' andare alla visita di Spagna
(ce. 115 — 116'). — Copia del viglietto scritto al Cardinal Ba-
ronio dal P. Cl. A. di mano propria intorno al negotio della sua
andata a Spagna (e. 117 — 117'). — Copia deW Instruttione di
quelo che devono scrivere i PP. Assistenti alle loro Provincie,
per impedire l'andata di N.° Padre alla visita delle Provincie
di Spagna (ce. 119 — 121'). — Copia del parere dei PP. Paolo
Gomitolo e Gio. Francesco Cozzarelli intorno all'andare del
P. Generale Claudio in Spagna (ce. 122 — 123). — Copia dello
stizzo di mano propria del P. Cl. A. scritto a pp. Clemente 8
sopra la sua andata alla visita di Spagna (ce. 123' — 126). —
Monita Patrum Assistentium tradita R. P. N. Cl. A. Praeposito
Generali S. I. prò illius valetudine conservanda (ce. 127 — 128').
— Monita consimilia praecedentibus tradita R. P. N. CL A.
a PP. Provincialibus qui interfuere v.* Congregationi generali
prò illius valetudine tuenda (ce. 129 — 130').
XXIII. Cur R. P. N. Claudius Aquaviva scripserit celehrem illam
sapientissimamque encyclicam epistolam, cui titulus " Qui sit
orationis et poenitentiarum usus in Societate iuxta nostrum in-
stitutum. " Estr. dalla « P.* V." Histor., lib. 4, n.° 14 et sequen-
tibusy> (ce. 131 — 133').
86 (160. — 92).
Frate David d'Augusta, Libri quattro.
Membran., sec. XV, m, 0,155X0)113, di carte 97; mutilo tra
le ce. 74 — 75 e 90 — 91. È tagliato il raarg. infer. delle ce. 1, 2, 96 j
e nel tergo di quest' ultima appariscono sulla linea del taglio tracce
di lettere, forse d'una sottoscrizione o d'un' indicazione di possesso.
È mutila anche la e. 97. Scrittura simile a quella del cod. 73.
Provenienza Gianfilippi.
Legatura in cuoio con impressioni a secco.
I. Incipit formula quedam in regulari observantia servanda, edita
per fratem David ordinis minorum ad laudem dei et fratrum.
« Omnia honeste et secundum ordinem fiant in vobis, alt Apo-
stolus, L Cor. 14. — Tu fili karissime, cum signum pulsationis
campane || Ac super omnia dei et beatissime matris eius reve-
rentiam et amorem, ae in omni opere bono perseverantiam et
continuationem, meique multam recomandationem. Deo semper
gratias. Amen » (ce. 1 — 16'). — « Iste sunt virtutes approbate
— 159 — AsHB. 86-87
iuvenum || ut sic inimicus semper te inveniat ocupatum (sie).
Deo gratias. Amen » (e. 16').
II, Prologus secundi libri fratrìs David. « Collationes nostras, quas
prò exortatione ad novicios nostros || intenderim inchoare »
(e. 17). — Incipit secundus Liber fratris David, de ìnterìoris
hominis reformatione. « In priori formula noviciorum, quam
quibusdam iloviciis nostris scripsi de exteriori hominis compo-
sitione II Quando istas manus ellevamus ad deum, hostis suc-
cumbit; quando vero ad terrena eas remittimus, hostis robo-
ratur. — Explicit liber secundus fratris David » (ce. 17 — 42').
III. IV. Incipit Liber tertius fratris David, de septem profectibus vi'r-
iutum. Com. : « Profectus religiosi septem processibus distin-
guitur, sed non ab omnibus attingatur ». — A e. 74', per mu-
tilazione del cod., rimane interrotto il cap. Quod sobrietas in
tribus consistit alle parole : « Ita castigatione emendemus ». La
e. 75 com.: «*tatur. Garrulitas affabilitas dicitur ec. »; e viene
poi il cap. De castitate. — A e. 77 comincia, bensì senz' alcuna
distinzione speciale, una serie di capitoli suU' Orazione, il primo
dei quali è Quomodo sii vacandum deo, che comincia : « Se-
quitur ergo: " Vacate et videte " ec. Vacatio notat quietem. >
(Cfr. Waddingus, Scriptor. ord. minor., 99). — A e. 90', altra
mutilazione. Rimane interrotto il cap. Ebrìetas spiritus quid sii
alle parole : « Cor namque divini amoris [gaudio] ». La e. 91
com.: « erubesce apud te ec. », e viene poi il cap. Quod non
curiose scrutemur vel temere iudicemus facta aliorum. — L'ul-
timo cap. è De oratione. Fin. « et deum semper in mente me-
ditando vel cogitando portare. — Explicit LVier quartus David »
(ce. 43 — 94'). — Seguono, della stessa mano, Scala spiritualis
ascensus; e Quomodo sid obediendum (e. 94').
A e. 95' — 96', Estratti d'altra mano.
87 (161. — 93).
Antonino Diana, De illicita examinatione et retentione
bullarum apostolicarum. De cappelli© Cardinalium,
Cartac, sec. XVIII, m. 0,224X0,164, di carte 114: sono bianche
le ce. 92 — 96.
Provenienza Gianfìlippi, già Saibante. Segnature: 339. 183 (D).
Legatura in pergamena su cartone.
I. De illicita examinatione et retentione bullarum apostolicarum.
Traetatus apologeticus Patris Antonini Dianae Panormiiani
Clerici Regularis. « An licitum sit usus minime litieras aposto-
ASHB. 87-88 _ 160 —
licas mandari executioni, nisi prìus fuerint per Regium Ma-
gistratum examinatae, et prò sententia affirmativa plures ex
Salgado adducuniur rationes. Resol. i. Tertio calamum sumo ||
Responsio ad ix argumentum, in qua explieantur Doctores prò
sententia Salgadi adducti, et explieantur etiam aliqua loca An-
gelici Doctoris, Concila Calcedonensis. Resol. xix. Et tandem ad
nonun» argumentum ec. et ita ego olim vocavi in par. 5. tract.
primo, resol. 14 » (ce. 1 — 91 : ved. anche il carticino a e. 114).
II. Traetatus brecis de Cappellis seu Oratorijs Eminentissirnorum
Cardinalium. « Suppono primo eminentissimos Cardinales gau-
dere pluribus privilegiis || sic etiam dicendum est de consuetudine
Cardinalium non celebrandi in sabbatho sancto » (ce. 97 — 114).
88 (162. — 94).
Privilegi del Monastero di San Zeno Maggiore di Terona.
Cartac, sec. XVI, m. 0,207X0,156, di carte 104, delle quali
sono bianche le ce. 83 — 104; precedute da 4 carte non numerate,
le ultime due delle quali contengono un indice. La scrittura è tutta
di una mano, regolare e uniforme sino a tutto il penultimo docu-
mento (an. 1533, a e. 82); mentre l'ultimo (an. 1556, a e. 82') è
aggiunto d'altra mano: possiamo perciò stabilire la scrittura del
codice tra il 1533 e il 1556.
Provenienza Gianfilippi, già Saibante. Segnature : 432. 184 (D).
Lo cita mons. G. B. C. Giullari, in Archivio Veneto, vii, 162, col
num. 392. — Nella prima delle quattro carte iniziali non numerate
si legge : « Al mag. Alisandro Canobio. Caterina Canobio. Violante
Canobio ». (Per Alessandro Canobbio, scrittore veneto del sec. XVI,
cfr. Archivio Veneto, vii, 162). Nella terza: « Polycarpi Palermi I.
V. D. », poi un'altra nota cancellata, dove ci pare di potere distin-
guere l'anno 1660.
Legatura in assi con fermagli di cuoio e ottone.
I. Privilegi e documenti in favore del Monastero di San Zeno Mag-
giore di Verona, dall' 853 al 1475, esemplati da un libro scritto dal
notare veronese Francesco del fu Tommaso Discepolo,
cancelliere di Jacopo Suriano abate di S. Zeno, e autenticato
nel detto anno 1475.
(Li disponiamo per ordine cronologico. I titoli o porzioni di
titoli, che chiudiamo fra parentesi, sono ricavati dai margini o
dal contesto).
1. — 860 vel circa {l. 853), agosto 24. Curte Auriola. — Ludo-
vico II imperatore, figliuolo di Lotario imperatore. « Cum peti-
tionibus. » « Dructemirus archicanc. recogn. » (ce. 5 — 6').
(Cfr. Miihlbacher, Regesta KaroL, n. 1161, colla data 24 ago-
sto 853).
J
MINISTERO DELLA PUBBLICA ISTRUZIONE
APPENDICE AL BOLLETTINO UFFICIALE
VOLUMI STAMPATI
1. Elenco delle pubblicazioni iperiocliche ricevute dalle Biblioteche pub-
bliche governative d'Italia nel 1884. Pag. xxii-316. Prezzo: L. 2.
2. Catalogo dei Manoscritti Foscoliani (già proprietà Martelli) della Bi-
blioteca Nazionale di Firenze. Pag. xii-68. Prezzo: L. 1.
3. Indice Geograiico-Analitico dei disegni di architettura civile e militare
esistenti nella R. Galleria degli Uffizi di Firenze. Pag. XLViii-232.
Prezzo: L. 3.
4. I Manoscritti della R. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.
Codici Palatini. Voi. I, Fascicoli 1, 2, 3, 4, 5, 6 e 7. Prezzo: L. 1 il
fascicolo.
5. Inventario dei Manoscritti Italiani delle Biblioteche di Francia.
Voi. I. Manoscritti italiani della Biblioteca Nazionale di Parigi.
Pag. CLXXXii-256. Prezzo: L. 3.
Voi. II. Appendice all'Inventario dei Manoscritti Italiani della
Biblioteca Nazionale di Parigi. Pag. viii-664. Prezzo: L. 4.
(). Indice dei Giornali politici e d' altri che trattano di cose locali rice-
vuti dalla Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze. — 1° luglio
1885-30 giugno 1886. Pag. viii-84. Prezzo: L. 1.
7. I Manoscritti della R. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze.
Codici Panciatichiani. Voi. I, Fascicolo 1. Prezzo : L. 1 il fascicolo.
8. I Codici Ashburnhamiani, illustrati per cura del Prof. Cesare Paoli.
Voi. I, Fascicolo 1 e 2. Prezzo : L. 1 il fascicolo.
DI PKOSSIMA PUBBLICAZIONE
Indice del Mare Magnum di Francesco Marucelli, per cura del Professore
Cav. Guido Biagi; un volume di oltre 300 pagine.
Manoscritti di Filippo Bacini, per cura del D.'' Aurelio Bianchi: un volume
di circa 150 pagine.
Inventario dei Manoscritti Italiani delle Biblioteche di Francia. Voi. IH.
Questa nuova serie di appendici non è compresa nella distribuzione consueta del
Bollettino Ufficiale. Chi desiderasse acquistarle dovrà rivolgersi al Ministero del-
l'Istruzione, o ai principali librai del Regno, pagando il prezzo che per ciascun
volume è assegnato.